भारतात असे काही ब्रँड आहेत, ज्यांची नावे जुन्या आठवणी जागवतात. घरगुती पदार्थ, सणासुदीचे गोड पदार्थ आणि जुन्या टीव्ही जाहिराती या ब्रँड्सच्या ओळखीचा एक भाग बनल्या आहेत. असेच एक नाव म्हणजे रथ वनस्पती तूप . हा ब्रँड एकेकाळी भारतीय घरांमध्ये एक सुप्रसिद्ध नाव होता. तो १९५० साली बाजारात आणला गेला. त्या वेळी बाजारात डाल्डाचे वर्चस्व होते आणि या प्रस्थापित ब्रँडला आव्हान देण्यासाठी रथ वनस्पती तूप सादर करण्यात आले. आता जवळपास ७६ वर्षांचा प्रवास करत, या ब्रँडची कहाणी व्यवसाय, जाहिरात आणि बदलत्या ग्राहक आवडीनिवडींशी जोडलेली आहे.
डाल्डाच्या वर्चस्वाच्या काळात रथची सुरुवात कशी झाली?
डीसीएम ग्रुपने १९५० मध्ये रथ वनस्पती तूप बाजारात आणले. तोपर्यंत, डाल्डा वनस्पती तुपाने भारतीय बाजारपेठेत आपले मजबूत स्थान आधीच निर्माण केले होते. डाल्डा १९३७ मध्ये बाजारात आले आणि हळूहळू अनेक घरांमध्ये एक अग्रगण्य ब्रँड बनले.
या परिस्थितीत रथ वनस्पती तूप बाजारात आणणे हे एक मोठे व्यावसायिक आव्हान होते. देशांतर्गत ग्राहकांमध्ये स्वतःला वेगळे सिद्ध करणे आणि बाजारातील विद्यमान ब्रँड्सशी स्पर्धा करणे, हे कंपनीचे उद्दिष्ट होते.
डीसीएम ग्रुपचा 'पांघट' नावाचा आणखी एक वनस्पती तुपाचा ब्रँड होता. तथापि, पांघटची विक्री प्रामुख्याने हलवाई, हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि घाऊक बाजारासाठी केली जात होती. त्याची मोठी पाकिटे व्यवसायांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी तयार केली गेली होती. याउलट, 'रथ वनस्पती तूप' हे सर्वसामान्य कुटुंबे आणि घरगुती स्वयंपाकघरांपर्यंत पोहोचण्यावर केंद्रित होते.
जाहिरातींमध्ये उत्पादनापेक्षा कुटुंबावर अधिक भर दिला जात असे.
रथ वनस्पती तुपाच्या जाहिरातींनी त्याची ओळख प्रस्थापित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या काळात कंपन्या केवळ उत्पादनाचा दर्जा किंवा किंमत सांगूनच ग्राहकांना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करत नसत, तर कुटुंब आणि भावनांशी संबंधित कथांचाही वापर करत असत.
रथ यांच्या जाहिरातींमध्ये घर, कुटुंब आणि एकत्र जेवण्याची दृश्ये देखील दाखवली जात असत. घरच्या जेवणाची चव आणि कुटुंबासोबत घालवलेले क्षण खास असतात, हा संदेश या जाहिरातींमधून देण्याचा प्रयत्न केला गेला.
दूरदर्शनच्या काळातील अशा जाहिरातींमुळे ब्रँडची ओळख निर्माण होण्यास मदत झाली. म्हणूनच, पूर्वीच्या काळातील अनेक ग्राहकांसाठी रथ वनस्पती तूप हे केवळ एक उत्पादन नसून, ते आठवणींशी निगडित एक नावसुद्धा आहे.
ट्रेडमार्कपासून मालकी हक्क बदलापर्यंतचा प्रवास
रथ वनस्पती तुपाने कालांतराने बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण केले आहे. उपलब्ध ब्रँड इतिहासानुसार, त्याचा ट्रेडमार्क १० ऑक्टोबर १९८४ रोजी चंदीगड येथे नोंदणीकृत झाला होता.
मात्र, १९९० च्या दशकात व्यावसायिक परिस्थितीत बदल होऊ लागले. डीसीएम ग्रुपमध्येही बदल झाले आणि चॅरियट ब्रँडची मालकी कायम राहिली.
२००० साली, सिद्धार्थ श्रीराम यांच्या डीसीएम ग्रुप या उपकंपनीने 'रथ' ब्रँड कॉनॅग्रा फूड्सला अंदाजे १२० कोटी रुपयांना विकला. या बदलामुळे ब्रँडच्या पुढील व्यवसायाची जबाबदारी नवीन मालकावर आली.
त्यानंतर, २०१० मध्ये कारगिल इंडियाने चॅरियट ब्रँडचे अधिग्रहण केले. अशाप्रकारे, अनेक दशकांपासून भारतीय बाजारपेठेत असलेल्या या ब्रँडची मालकी वेळोवेळी बदलत गेली आहे.
त्याला जगन्नाथ रथयात्रेशी जोडण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला.
ग्राहकांमध्ये ब्रँडला पुनरुज्जीवित करण्यासाठी, त्याला धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडण्याचे धोरणही अवलंबले गेले. भारतातील कारगिलच्या काळात, ब्रँडला ओडिशाच्या प्रसिद्ध जगन्नाथ रथयात्रेशी जोडण्याचे आणि प्रसारणाच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचण्याचे प्रयत्न करण्यात आले.
मात्र, एखाद्या ब्रँडची लोकप्रियता केवळ जाहिराती किंवा कार्यक्रमांवर अवलंबून नसते. किंमत, उपलब्धता, उत्पादनाची विश्वसनीयता आणि बाजारातील पर्याय हे देखील महत्त्वाचे घटक आहेत.
कालांतराने, खाद्यतेल आणि वनस्पती तुपाच्या बाजारपेठांमध्ये स्पर्धा वाढली. ग्राहकांच्या आवडीनिवडीही बदलल्या, ज्यामुळे जुन्या ब्रँड्सना त्यांची पूर्वीची लोकप्रियता टिकवून ठेवणे कठीण झाले.
रथ वनस्पती तुपाची ओळख का बदलली?
रथ वनस्पती तुपाचा प्रवास हे दाखवून देतो की दीर्घायुष्य आणि ब्रँडची लोकप्रियता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एकेकाळी घरोघरी ओळखले जाणारे हे नाव, बदलत्या व्यावसायिक वातावरणात आणि ग्राहकांच्या पसंतीनुसार एका नव्या युगात दाखल झाले आहे.
आजही, रथ वनस्पती तुपाचा इतिहास हा बदलत्या भारतीय ग्राहक बाजाराचे एक रंजक उदाहरण आहे. डाल्डाला आव्हान देण्यासाठी बाजारात आणलेला हा ब्रँड एकेकाळी जाहिराती आणि कौटुंबिक वातावरणाच्या माध्यमातून जनसामान्यांपर्यंत पोहोचला होता. नंतर, त्याचे मालक बदलले आणि बाजाराची परिस्थितीही बदलली.
रथ वनस्पती तुपाची कहाणी केवळ एका खाद्यपदार्थाबद्दल नाही, तर बाजारपेठा, जाहिरात आणि लोकांच्या आवडीनिवडी काळानुसार कशा बदलतात याबद्दलही आहे. एकेकाळी घराघरात ओळखल्या जाणाऱ्या ब्रँड्सनाही बदलत्या काळाशी जुळवून घ्यावे लागते.
