धार यांची बाग प्रिंट आर्ट श्रीलंकेत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचली.
मध्य प्रदेशातील धार जिल्ह्यातील पारंपरिक बाग प्रिंट कलेला आता आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळत आहे. बाग गावातील कारागीर मोहम्मद आरिफ खत्री यांनी कोलंबो येथे झालेल्या 'सिलोन क्राफ्ट वीक २०२६' मध्ये ही पारंपरिक ब्लॉक प्रिंटिंग कला सादर केली. भारतीय उच्चायुक्त संतोष झा यांनी त्यांच्या स्टॉलला भेट देऊन या कलेचा इतिहास आणि छपाईच्या तंत्रांविषयी माहिती घेतली.
संतोष झा कारागिरांकडून पारंपरिक छपाई तंत्र शिकतात
कार्यक्रमादरम्यान भारतीय उच्चायुक्त संतोष झा यांनी बाग प्रिंटच्या स्टॉलला भेट दिली आणि हाताने कोरलेल्या लाकडी ठशांचा वापर करून कापडावर नक्षीकाम छापण्याची प्रक्रिया पाहिली. मोहम्मद आरिफ खत्री यांनी पारंपरिक नक्षीकाम आणि नैसर्गिक रंगांचा वापर करून या कलेचे स्पष्टीकरण दिले. त्यांनी बाग प्रिंटची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, रंगांची निर्मिती आणि कापडावरील छपाईच्या विविध टप्प्यांविषयीही माहिती दिली.
तनुजा झा यांनी बाग प्रिंटची साडी खरेदी केली.
भारतीय उच्चायुक्त संतोष झा यांच्या पत्नी तनुजा झा यांनीही बाग प्रिंटच्या स्टॉलला भेट दिली आणि हस्तनिर्मित वस्त्रांमध्ये रस दाखवला. त्यांनी वस्त्र डिझाइन आणि छपाईमधील बारकावे समजून घेतले. पारंपरिक तंत्राने तयार केलेल्या साड्या पाहून त्या प्रभावित झाल्या आणि त्यांनी त्या खरेदी केल्या. एका आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमातील या रसामुळे धारच्या कारागिरांना त्यांची कला आणि उत्पादने नवीन प्रेक्षकांसमोर सादर करण्याची संधी मिळाली आहे.
बाग प्रिंटची परंपरा सुमारे एक हजार वर्षे जुनी आहे.
बाग प्रिंट ही मध्य प्रदेशातील धार जिल्ह्यातील बाग गावातील एक पारंपरिक कला आहे. ही कला परंपरा अंदाजे १,००० वर्षे जुनी असल्याचे मानले जाते. यामध्ये हाताने कोरलेल्या लाकडी ठशांचा वापर करून सुती आणि रेशमी कापडांवर नक्षीकाम छापले जाते. लाल आणि काळा हे मुख्य रंग असून, भूमितीय आकार, फुलांची नक्षी आणि पारंपरिक डिझाइन्सचा अनेकदा वापर केला जातो.
बाग प्रिंटला जीआय टॅगसह अधिकृत मान्यता मिळाली
बाग प्रिंटला २००८ मध्ये भौगोलिक संकेत (GI) मान्यता मिळाली. यामुळे या हस्तकलेचे वेगळेपण आणि धार जिल्ह्यातील बाग प्रदेशाशी असलेला तिचा संबंध अधिकृतपणे नोंदवला गेला. पारंपरिक छपाईनंतर, कापडावर धुलाई आणि रंग पक्का करण्याच्या अनेक प्रक्रिया केल्या जातात. आज, या तंत्राचा उपयोग साड्या, दुपट्टे, कुर्ते, स्टोल आणि सजावटीच्या घरगुती वस्त्रांची निर्मिती करण्यासाठी केला जातो.
आरिफ खत्री यांना वर्ल्ड क्राफ्ट्स कौन्सिलच्या एक्सलन्स अवॉर्डने सन्मानित करण्यात आले आहे.
मोहम्मद आरिफ खत्री हे त्या कारागिरांपैकी एक आहेत ज्यांनी बाग प्रिंटला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळवून दिली आहे. त्यांना २०२१-२२ या वर्षासाठी वर्ल्ड क्राफ्ट्स कौन्सिल एशिया-पॅसिफिक रिजनच्या 'अवॉर्ड ऑफ एक्सलन्स'ने सन्मानित करण्यात आले. एका विशेष कोटा सिल्क स्टोलवरील त्यांच्या उत्कृष्ट बाग प्रिंट कारागिरीसाठी त्यांना हा पुरस्कार मिळाला. हा स्टोल तयार करण्यासाठी अनेक महिने लागले. आरिफ खत्री यांनी यापूर्वी बँकॉकसह परदेशात आपल्या कलेचे प्रदर्शन केले आहे.
भारत, श्रीलंका आणि नेपाळमधील कारागीर सिलोन हस्तकला सप्ताहात सहभागी होतात.
भारत, श्रीलंका आणि नेपाळमधील कारागीर २९ ऑक्टोबर ते १ नोव्हेंबर दरम्यान कोलंबो येथे आयोजित 'सिलोन क्राफ्ट्स वीक २०२६' मध्ये त्यांच्या पारंपरिक कला आणि हस्तनिर्मित उत्पादनांचे प्रदर्शन करत आहेत. या कार्यक्रमाचे आयोजन श्रीलंकेची राष्ट्रीय हस्तकला परिषद आणि उद्योग व उद्योजकता विकास मंत्रालय यांच्या संयुक्त विद्यमाने करण्यात आले आहे. भारतीय उच्चायुक्तालयाचे स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक केंद्रदेखील यात सहभागी होत आहे.
भारत-श्रीलंका सांस्कृतिक संबंधांना चालना मिळाली
३० ऑक्टोबर रोजी, भारतीय उच्चायुक्त संतोष झा आणि श्रीलंकेचे उद्योग आणि उद्योजकता विकास उपमंत्री चतुरंग अबेसिंघे यांनी या कार्यक्रमाचे उद्घाटन केले. याप्रसंगी बोलताना संतोष झा म्हणाले की, कला, हस्तकला आणि संस्कृती राष्ट्रीय सीमा ओलांडून लोकांना जोडतात आणि परस्पर मैत्री दृढ करतात. असे कार्यक्रम कारागिरांना आंतरराष्ट्रीय खरेदीदारांशी संपर्क साधण्याची आणि त्यांच्या उत्पादनांसाठी नवीन बाजारपेठा शोधण्याची संधी देतात. आरिफ खत्री यांच्या कोलंबोमधील सहभागाने मध्य प्रदेशची 'बाग प्रिंट' परंपरा जागतिक स्तरावर पोहोचली आहे.
