आयुर्वेद म्हणजे केवळ औषधी वनस्पती नव्हे, तर त्यात शस्त्रक्रिया करण्याचीही क्षमता आहे: पाटणामध्ये मोतीबिंदूपासून ते हर्नियापर्यंत सर्व प्रकारच्या आजारांवर उपचार उपलब्ध आहेत.
आयुर्वेदाचा संबंध अनेकदा औषधी वनस्पती, काढे आणि पंचकर्म यांसारख्या पारंपरिक वैद्यकीय पद्धतींशी जोडला जातो, परंतु त्याला एक अतिशय प्राचीन शस्त्रक्रिया परंपरा देखील आहे. बिहारची राजधानी पाटणा येथील शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालयात मोतीबिंदू, हर्निया, जलोदर आणि मुतखडा यांसारख्या आजारांवर शस्त्रक्रिया केल्या जातात. येथे रुग्णांवर आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पारंपरिक आयुर्वेदिक पद्धती वापरून उपचार केले जातात.
शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालयात आधुनिक शस्त्रक्रिया केली जात आहे.
शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालयाचे अधीक्षक डॉ. शिवदित्य ठाकूर यांनी सांगितले की, रुग्णालयात मोतीबिंदूपासून ते हर्निया, हायड्रोसील आणि किडनी स्टोनपर्यंतच्या शस्त्रक्रिया केल्या जातात. नेत्र विभागात, आधुनिक फॅको तंत्रज्ञानाचा वापर करून मोतीबिंदूच्या शस्त्रक्रिया केल्या जातात, तर भगंदरांवर उपचार करण्यासाठी पारंपरिक आयुर्वेदिक क्षारसूत्र पद्धतीचा वापर केला जातो.
८० प्रकारच्या आजारांवर उपचार करण्याची परवानगी
डॉ. शिवदित्य ठाकूर यांच्या मते, आयुर्वेदात शस्त्रक्रिया ही काही नवीन संकल्पना नाही. आचार्य सुश्रुतांना शस्त्रक्रिया पद्धतीचे जनक मानले जाते. त्यांनी हजारो वर्षांपूर्वी शस्त्रक्रियेसाठी अचूक उपकरणे विकसित केली. आधुनिक शस्त्रक्रियेत वापरल्या जाणाऱ्या अनेक उपकरणांच्या मूळ संकल्पना देखील सुश्रुतांनी विकसित केलेल्या तंत्रांशी निगडित आहेत.
आयुर्वेदातील शस्त्रक्रियेची व्याप्ती पुन्हा विस्तारत आहे. केंद्र सरकारने आयुर्वेदिक शल्यचिकित्सकांना विहित प्रशिक्षण आणि नियमांच्या अधीन राहून, सुमारे ८० प्रकारच्या आजारांवर शस्त्रक्रिया करण्यास अधिकृत केले आहे.
धन्वंतरीपासून सुश्रुतापर्यंत, शस्त्रक्रियेचा प्राचीन वारसा
डॉ. शिवदित्य ठाकूर यांनी स्पष्ट केले की, आयुर्वेदिक परंपरेत भगवान धन्वंतरींना एक विशेष स्थान आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, समुद्रमंथनातून त्यांचा उगम झाला. त्यांना आयुर्वेद आणि औषधोपचारांचे जनक मानले जाते. परंपरेनुसार, काशीचे राजा दिवोदास यांचाही संबंध धन्वंतरींशी जोडला जातो.
आचार्य सुश्रुत हे या शस्त्रक्रिया परंपरेचे प्रमुख गुरु आहेत. त्यांच्या 'सुश्रुत संहिता' या ग्रंथामध्ये शस्त्रक्रिया, शरीररचनाशास्त्र, उपकरणे आणि विविध वैद्यकीय प्रक्रिया यांचे सविस्तर वर्णन आहे. या प्राचीन ज्ञानावरून असे सूचित होते की भारतीय वैद्यकीय परंपरेत शस्त्रक्रियेचा विकास फार पूर्वी झाला होता.
पंचकर्म रोगांच्या मूळ कारणांवर उपचार करते.
आयुर्वेदाच्या कायचिकित्सा आणि पंचकर्म प्रणाली रोगांच्या मूळ कारणांचा शोध घेतात आणि त्यावर उपचार करतात. पंचकर्मामध्ये शरीरातील विषारी घटक आणि असंतुलन दूर करण्यासाठी विविध प्रक्रियांचा वापर केला जातो.
आयुर्वेदाचा उद्देश केवळ लक्षणे दडपणे हा नाही, तर शरीराचे स्वरूप आणि रोगाचे मूळ कारण समजून घेऊन त्यावर उपचार करणे हा आहे. यासाठी आधुनिक संशोधनाची आवश्यकता असते. पूर्वीच्या संशोधनात अपूर्ण राहिलेल्या विषयांवर पुनर्विचार करून आयुर्वेदिक वैद्यक प्रणालीचा अधिक विकास केला जात आहे.
याला राष्ट्रीय वैद्यकीय प्रणाली म्हणून घोषित करण्याची मागणी
आयुर्वेदाला भारताची राष्ट्रीय वैद्यक प्रणाली म्हणून घोषित करण्याची मागणी होत आहे. जागतिक आयुर्वेद परिषद देशभरातील सर्व जिल्ह्यांमधील जिल्हाधिकाऱ्यांमार्फत राष्ट्रपती आणि पंतप्रधानांना निवेदने पाठवण्यासाठी मोहीम राबवत आहे.
आयुर्वेद हा भारताचा प्राचीन वैद्यकीय वारसा आहे. त्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांनी एकत्रितपणे काम केले पाहिजे. बिहारमध्येही रुग्णालयीन सुविधा, संसाधने, औषधांची गुणवत्ता आणि संशोधन या बाबतीत आयुर्वेदाच्या विकासासाठी मोठी क्षमता आहे.
