Home राज्य मध्य प्रदेश, मध्य, प्रदेश, काबुली, चना, बिजाई: मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या पेरणीत लक्षणीय...

मध्य प्रदेश, मध्य, प्रदेश, काबुली, चना, बिजाई: मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या पेरणीत लक्षणीय वाढ झाली आहे.

मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या पेरणीत ३८ टक्क्यांनी, तर उज्जैन विभागात ५५ टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली.

२०२६-२७ च्या पेरणी हंगामात मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या (तिखट मसालेदार हरभऱ्याच्या) पेरणीत लक्षणीय वाढ नोंदवली गेली आहे. आयग्रेन इंडियाच्या ताज्या सर्वेक्षणानुसार, राज्यातील हरभऱ्याखालील एकूण पेरणी क्षेत्र यावर्षी ३८% नी वाढले आहे, तर राष्ट्रीय सरासरी २२% आहे. या वाढीचे केंद्र उज्जैन विभाग ठरला आहे, जिथे शेतकरी २०२५-२६ च्या तुलनेत ५५% अधिक क्षेत्रावर हरभऱ्याची पेरणी करत आहेत.

प्रमुख सर्वेक्षण आकडेवारीनुसार, एकूण पेरणी क्षेत्र १.१२ लाख हेक्टरवरून १.५५ लाख हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +३८%), तर उज्जैनचे पेरणी क्षेत्र २४,८०० हेक्टरवरून ३८,५०० हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +५५%). सरासरी उत्पन्न १,०८० किलो/हेक्टरवरून १,१५० किलो/हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +६%), आणि बाजारभाव ₹६०-६५ प्रति किलोवरून ₹६८-७३ प्रति किलोपर्यंत वाढला (वाढ +१२%).

वाढीची प्रमुख कारणे

या वाढीमागे अनेक घटक आहेत. पहिले म्हणजे, गेल्या दोन वर्षांपासून मध्य प्रदेशात मान्सूनचे वितरण संतुलित राहिल्याने हरभरा पिकासाठी अनुकूल हवामान निर्माण झाले आहे. याव्यतिरिक्त, राज्य कृषी विभागाने "हरभरा प्रोत्साहन योजना २०२५-२६" अंतर्गत शेतकऱ्यांना उच्च प्रतीचे बियाणे, किमान व्याजदराने कृषी कर्ज आणि अनुदानित पीक विमा उपलब्ध करून दिला.

राष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये हरभऱ्याच्या निर्यातीच्या मागणीत सातत्यपूर्ण वाढ झाल्यामुळे २०२६ मध्ये किमतींमध्ये सरासरी १०-१२% वाढ झाली, ज्यामुळे शेतकऱ्यांनी या पिकाला प्राधान्य दिले. याव्यतिरिक्त, आयग्रेन इंडिया आणि राज्य कृषी विद्यापीठांनी आयोजित केलेल्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये पीक व्यवस्थापनाच्या आधुनिक पद्धती, अचूक पेरणी (ठिबक सिंचन) आणि कीड नियंत्रणाचा अवलंब करण्याची शिफारस करण्यात आली.

उज्जैनची विशेष भूमिका

उज्जैन जिल्ह्यात यावर्षी ३८,५०० हेक्टर क्षेत्रावर हरभऱ्याची लागवड करण्यात आली असून, गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ही सर्वाधिक वाढ आहे. जिल्हा कृषी अधिकारी राकेश सिंह म्हणाले, "आम्ही स्थानिक बाजरी-हरभरा चर्चासत्रे, बियाणे वितरण आणि शेतकरी गटांसोबत पीक व्यवस्थापन सहकार्य अधिक तीव्र केले. यामुळे केवळ पेरणीच वाढली नाही, तर पिकावरील रोगांवर लवकर नियंत्रण मिळवणेही सुनिश्चित झाले."

उज्जैनच्या प्रमुख डाळ बाजारांमध्ये काबुली हरभऱ्याचे भाव आता ७०-७३ रुपये प्रति किलोवर पोहोचले असून, त्यामुळे शेतकऱ्यांना उत्पन्नाचा अतिरिक्त स्रोत मिळत आहे.

भविष्यातील दिशा

पुढील योजनांनुसार, राज्य सरकार पाण्याची टंचाई कमी करण्यासाठी २०२७ पर्यंत उज्जैन आणि आसपासच्या परिसरात अतिरिक्त १५० डिझेल टन क्षमतेची जलाशये उभारणार आहे. याव्यतिरिक्त, आयग्रेन इंडियाने मध्य प्रदेशातील हरभऱ्याला मध्य आशिया आणि मध्य पूर्वेतील प्रमुख आयातदारांशी जोडण्यासाठी दोन नवीन निर्यात प्लॅटफॉर्म स्थापन करण्याची घोषणा केली आहे.

मोबाईल-आधारित 'ॲग्री-सेन्स' ॲपद्वारे शेतकऱ्यांना हवामान, रोग-कीड धोक्याची सूचना आणि बाजारभावांची अद्ययावत माहिती पुरवली जाईल. या सक्रिय दृष्टिकोनामुळे आणि धोरणात्मक परिणामामुळे मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या लागवडीत अभूतपूर्व वाढ झाली आहे, ज्यामुळे केवळ शेतकऱ्यांचे उत्पन्नच सुधारणार नाही, तर भारताला जागतिक हरभरा निर्यातदार म्हणून स्थानही मिळेल.

मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या पेरणीत ३८ टक्क्यांनी, तर उज्जैन विभागात ५५ टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली.

२०२६-२७ च्या पेरणी हंगामात मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या (तिखट मसालेदार हरभऱ्याच्या) पेरणीत लक्षणीय वाढ नोंदवली गेली आहे. आयग्रेन इंडियाच्या ताज्या सर्वेक्षणानुसार, राज्यातील हरभऱ्याखालील एकूण पेरणी क्षेत्र यावर्षी ३८% नी वाढले आहे, तर राष्ट्रीय सरासरी २२% आहे. या वाढीचे केंद्र उज्जैन विभाग ठरला आहे, जिथे शेतकरी २०२५-२६ च्या तुलनेत ५५% अधिक क्षेत्रावर हरभऱ्याची पेरणी करत आहेत.

प्रमुख सर्वेक्षण आकडेवारीनुसार, एकूण पेरणी क्षेत्र १.१२ लाख हेक्टरवरून १.५५ लाख हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +३८%), तर उज्जैनचे पेरणी क्षेत्र २४,८०० हेक्टरवरून ३८,५०० हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +५५%). सरासरी उत्पन्न १,०८० किलो/हेक्टरवरून १,१५० किलो/हेक्टरपर्यंत वाढले (वाढ +६%), आणि बाजारभाव ₹६०-६५ प्रति किलोवरून ₹६८-७३ प्रति किलोपर्यंत वाढला (वाढ +१२%).

वाढीची प्रमुख कारणे

या वाढीमागे अनेक घटक आहेत. पहिले म्हणजे, गेल्या दोन वर्षांपासून मध्य प्रदेशात मान्सूनचे वितरण संतुलित राहिल्याने हरभरा पिकासाठी अनुकूल हवामान निर्माण झाले आहे. याव्यतिरिक्त, राज्य कृषी विभागाने "हरभरा प्रोत्साहन योजना २०२५-२६" अंतर्गत शेतकऱ्यांना उच्च प्रतीचे बियाणे, किमान व्याजदराने कृषी कर्ज आणि अनुदानित पीक विमा उपलब्ध करून दिला.

राष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये हरभऱ्याच्या निर्यातीच्या मागणीत सातत्यपूर्ण वाढ झाल्यामुळे २०२६ मध्ये किमतींमध्ये सरासरी १०-१२% वाढ झाली, ज्यामुळे शेतकऱ्यांनी या पिकाला प्राधान्य दिले. याव्यतिरिक्त, आयग्रेन इंडिया आणि राज्य कृषी विद्यापीठांनी आयोजित केलेल्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये पीक व्यवस्थापनाच्या आधुनिक पद्धती, अचूक पेरणी (ठिबक सिंचन) आणि कीड नियंत्रणाचा अवलंब करण्याची शिफारस करण्यात आली.

उज्जैनची विशेष भूमिका

उज्जैन जिल्ह्यात यावर्षी ३८,५०० हेक्टर क्षेत्रावर हरभऱ्याची लागवड करण्यात आली असून, गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ही सर्वाधिक वाढ आहे. जिल्हा कृषी अधिकारी राकेश सिंह म्हणाले, "आम्ही स्थानिक बाजरी-हरभरा चर्चासत्रे, बियाणे वितरण आणि शेतकरी गटांसोबत पीक व्यवस्थापन सहकार्य अधिक तीव्र केले. यामुळे केवळ पेरणीच वाढली नाही, तर पिकावरील रोगांवर लवकर नियंत्रण मिळवणेही सुनिश्चित झाले."

उज्जैनच्या प्रमुख डाळ बाजारांमध्ये काबुली हरभऱ्याचे भाव आता ७०-७३ रुपये प्रति किलोवर पोहोचले असून, त्यामुळे शेतकऱ्यांना उत्पन्नाचा अतिरिक्त स्रोत मिळत आहे.

भविष्यातील दिशा

पुढील योजनांनुसार, राज्य सरकार पाण्याची टंचाई कमी करण्यासाठी २०२७ पर्यंत उज्जैन आणि आसपासच्या परिसरात अतिरिक्त १५० डिझेल टन क्षमतेची जलाशये उभारणार आहे. याव्यतिरिक्त, आयग्रेन इंडियाने मध्य प्रदेशातील हरभऱ्याला मध्य आशिया आणि मध्य पूर्वेतील प्रमुख आयातदारांशी जोडण्यासाठी दोन नवीन निर्यात प्लॅटफॉर्म स्थापन करण्याची घोषणा केली आहे.

मोबाईल-आधारित 'ॲग्री-सेन्स' ॲपद्वारे शेतकऱ्यांना हवामान, रोग-कीड धोक्याची सूचना आणि बाजारभावांची अद्ययावत माहिती पुरवली जाईल. या सक्रिय दृष्टिकोनामुळे आणि धोरणात्मक परिणामामुळे मध्य प्रदेशात हरभऱ्याच्या लागवडीत अभूतपूर्व वाढ झाली आहे, ज्यामुळे केवळ शेतकऱ्यांचे उत्पन्नच सुधारणार नाही, तर भारताला जागतिक हरभरा निर्यातदार म्हणून स्थानही मिळेल.