आज मोबाईल फोनमुळे केवळ देशांतर्गतच नव्हे, तर जगभरात कुठेही, काही सेकंदात कोणाशीही बोलणे सोपे झाले आहे. पण एक काळ असा होता, जेव्हा दुसऱ्या शहरातील नातेवाईक किंवा मित्राशी बोलणे सोपे नव्हते. लांब पल्ल्याचा कॉल करण्यासाठी, तुम्हाला टेलिफोन एक्सचेंज ऑपरेटरशी संपर्क साधावा लागत असे. कॉल कनेक्ट होण्याची वाटही तुम्हाला पाहावी लागत असे.
भारतात ही समस्या कमी करण्याच्या दिशेने २६ नोव्हेंबर १९६० रोजी एक मोठे पाऊल उचलण्यात आले. याच दिवशी कानपूर आणि लखनौ दरम्यान देशातील पहिली सबस्क्राइबर ट्रंक डायलिंग (एसटीडी) सेवा सुरू करण्यात आली. या सुविधेमुळे लोकांना लांब पल्ल्याच्या कॉलसाठी स्वतःचे नंबर डायल करणे शक्य झाले.
ऑपरेटरशिवाय बोलणे सुरू करा
एसटीडी (STD) म्हणजे सब्सक्राइबर ट्रंक डायलिंग. याचा अर्थ असा की, टेलिफोन वापरकर्ता दुसऱ्या शहरातील नंबर स्वतः डायल करू शकतो. पूर्वी, लांब पल्ल्याच्या कॉलसाठी ऑपरेटरला शहर आणि नंबर नमूद करावा लागत असे. त्यानंतर ऑपरेटर कॉल जोडत असे.
नवीन प्रणालीमुळे ही प्रक्रिया खूपच सोपी झाली. लोकांना आता ऑपरेटरकडे कॉल बुक करून कनेक्शनची वाट पाहण्याची गरज नव्हती. ते फक्त एक नंबर डायल करून दुसऱ्या शहरात कॉल करू शकत होते.
दूरसंदेश पाठवण्याची सुरुवातही १९२३ मध्ये झाली.
भारतातील दूर-अंतराच्या दूरध्वनी सेवेचा इतिहास १९६० पासून सुरू होतो. दूर-अंतराचे फोन डायल करण्याची सुरुवात १९२३ मध्ये लाहोर आणि लायलपूर (आताचे फैसलाबाद, पाकिस्तान) दरम्यान झाली. तथापि, त्या पद्धतीत ग्राहक स्वतः नंबर डायल करत नसत, तर दुसऱ्या शहरातील टेलिफोन ऑपरेटर तो नंबर डायल करत असे.
त्यामुळे, १९६० मध्ये कानपूर आणि लखनौ दरम्यान सुरू झालेली सेवा ही भारतातील पहिली एसटीडी सेवा मानली जाते, ज्यामध्ये ग्राहक स्वतः लांब पल्ल्याचे कॉल डायल करू शकत होते.
हळूहळू, एसटीडी नेटवर्क देशभरात पसरू लागले.
कानपूर आणि लखनौ दरम्यान सुरू झाल्यानंतर, एसटीडी तंत्रज्ञान इतर शहरांमध्ये विस्तारू लागले. जुलै १९६२ मध्ये, दिल्ली आणि आग्रा दरम्यानही एसटीडी सेवा सुरू करण्यात आली. त्यानंतर, देशभरातील प्रमुख शहरांना जोडण्याचे काम पुढे सरकले. जागतिक बँक
ऑगस्ट १९८७ मध्ये प्रकाशित झालेल्या 'योजना' मासिकातील माहितीनुसार, तोपर्यंत देशातील सर्व राज्यांच्या राजधान्या एसटीडी नेटवर्कद्वारे दिल्लीशी जोडल्या गेल्या होत्या. इतकेच नव्हे, तर ही सुविधा सुमारे ५० टक्के जिल्हा मुख्यालयांमध्येही उपलब्ध होती.
एसटीडी बूथपासून मोबाईल फोनपर्यंतचा प्रवास
एक काळ होता जेव्हा एसटीडी बूथ सर्वसामान्य लोकांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होते. ज्या घरांमध्ये टेलिफोन नसायचे, ते दुसऱ्या शहरांमध्ये राहणाऱ्या आपल्या कुटुंबीयांशी संपर्क साधण्यासाठी अनेकदा या बूथवर जात असत. बूथच्या बाहेर लावलेला 'एसटीडी' लिहिलेला पिवळा फलक दुरूनही दिसायचा.
काळाच्या ओघात, मोबाईल फोन आणि इंटरनेटने संवादाचे जग बदलून टाकले आहे. आता लांब पल्ल्याच्या कॉलसाठी खास एसटीडी बूथ शोधण्याची किंवा ऑपरेटरची वाट पाहण्याची गरज राहिलेली नाही.
कानपूर आणि लखनौ दरम्यानचा तो छोटासा तांत्रिक उपक्रम आजच्या सुलभ संवादाच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरला. ज्या सोयीसाठी एकेकाळी लोकांना वाट पाहावी लागत असे, ती आता मोबाईल फोनवरील एका बटणाच्या स्पर्शाने उपलब्ध आहे.







