अग्निपथ योजनेत मोठा बदल
अग्निपथ योजनेत झालेल्या एका मोठ्या बदलांतर्गत, २५ टक्के अग्निवीर आता चार वर्षांच्या सेवेनंतर कायम सैनिक बनू शकतील, तर उर्वरित ७५ टक्क्यांना दोन वर्षांची मुदतवाढ दिली जाईल. यामुळे त्यांना कायम सैनिक म्हणून पदोन्नती मिळण्यापूर्वी एकूण सहा वर्षे अग्निवीर म्हणून सेवा बजावता येईल. या बदलाचा परिणाम वेतन, ज्येष्ठता, सेवा निधी, निवृत्तीवेतन आणि भरतीशी संबंधित नियमांवरही होईल.
तरुण शक्तीबद्दल प्रश्न
२०२२ मध्ये जेव्हा अग्निपथ योजना लागू करण्यात आली, तेव्हा सरकारने सांगितले होते की यामुळे सैन्याचे सरासरी वय कमी होईल. त्यावेळी असे सांगण्यात आले होते की, सैन्यातील सैनिकांचे सरासरी वय सुमारे ३२ वर्षे होते आणि अग्निवीरांच्या आगमनानंतर ते सहा ते सात वर्षांत २६ वर्षांपर्यंत कमी होईल. यामुळे सैन्य अधिक तरुण आणि सक्षम बनेल.
आता, चार वर्षांत २५ टक्के अग्निवीर आणि सहा वर्षांत ७५ टक्के कायमस्वरूपी सैनिक बनतील. यामुळे लष्कराच्या युवा रचनेबद्दल प्रश्न निर्माण झाले आहेत. सीडीएसने सांगितले की, युद्धाचे स्वरूप बदलत आहे आणि लष्कराला आता युवा, तंत्रज्ञान आणि परिपक्वता यांच्या मिश्रणाची गरज आहे. त्यांच्या मते, सध्याची योजना लष्कराच्या गरजा पूर्ण करत आहे. ते जगभरात सुरू असलेल्या युद्धांचा आढावा घेत आहेत आणि त्यातून शिकत आहेत.
कायमस्वरूपी सैनिक झाल्यावर ज्येष्ठता
चार वर्षांच्या सेवेनंतर कायम सैनिक बनलेले अग्निवीर त्यांच्या तुकडीतील इतरांपेक्षा ज्येष्ठ असतील. त्यांची ज्येष्ठता ते कायम सैनिक बनल्याच्या वेळेपासून मोजली जाईल. त्यामुळे, एका तुकडीतील ७५ टक्के अग्निवीर त्यांच्या सहकारी २५ टक्के अग्निवीरांपेक्षा दोन वर्षांनी मागे असतील.
पाचव्या आणि सहाव्या वर्षी पगार किती असेल?
सध्या, अग्निवीरांना पहिल्या वर्षी ३० हजार रुपये, दुसऱ्या वर्षी ३३ हजार रुपये, तिसऱ्या वर्षी ३६,५०० रुपये आणि चौथ्या वर्षी ४० हजार रुपये पगार मिळतो.
दोन वर्षांची मुदतवाढ मिळाल्यानंतर, पाचव्या वर्षी पगार ४३,५०० रुपये आणि सहाव्या वर्षी ४८,५०० रुपये होईल.
निमलष्करी आणि पोलिसात आरक्षण
अग्निपथ योजना राबवताना सरकारने म्हटले होते की, चार वर्षांनंतर सेवानिवृत्त होणाऱ्या अग्निवीरांना निमलष्करी दल, राज्य पोलीस आणि राज्य सरकारच्या विविध विभागांमध्ये नोकऱ्यांसाठी आरक्षण दिले जाईल.
प्रस्तावित बदलांनुसार, अग्निवीरांना आता चार किंवा सहा वर्षांनंतर कायम सैनिक होण्याची संधी मिळेल. त्यामुळे, जे अग्निवीर कायम नाहीत त्यांच्यासाठी पूर्वी जाहीर केलेले आरक्षण यापुढे लागू राहणार नाही.
सेवा निधीसाठी शासकीय योगदान
अग्निवीर त्यांच्या पगाराच्या ३० टक्के रक्कम सेवा निधी पॅकेजमध्ये योगदान म्हणून देतात आणि सरकारही तेवढीच रक्कम योगदान म्हणून देते. चार वर्षांची सेवा पूर्ण झाल्यावर, सेवानिवृत्त होणाऱ्या अग्निवीरांना संपूर्ण रक्कम मिळते, जी अंदाजे १.१ दशलक्ष रुपये असते.
दोन वर्षांच्या मुदतवाढीदरम्यान, अग्निवीर त्यांच्या पगाराच्या ३० टक्के रक्कम सेवा निधीमध्ये योगदान म्हणून देत राहतील. मात्र, पाचव्या आणि सहाव्या वर्षात सरकार ७० टक्के योगदान देईल.
अतिरिक्त शासकीय ठेव अग्निवीरांना ते अग्निवीर म्हणून सेवानिवृत्त झाल्यावरच मिळेल. जर ते कायमचे सैनिक झाले, तर त्यांना ही शासकीय ठेव मिळणार नाही. अशा परिस्थितीत, ही रक्कम अग्निवीर निधीमध्ये जमा केली जाईल.
आता निवृत्तीवेतनासाठी किती वर्षांची सेवा आवश्यक आहे?
पूर्वी, नियमित भरती अंतर्गत सैनिक १५ वर्षांची सेवा पूर्ण केल्यानंतर निवृत्तीवेतनासाठी पात्र ठरत असत. हा नियम अजूनही लागू आहे, परंतु अग्निवीर म्हणून घालवलेली चार किंवा सहा वर्षे निवृत्तीवेतनपात्र सेवेत गणली जाणार नाहीत.
त्यामुळे, जे अग्निवीर सेवेतून कायम सेवेत रुजू होतात, त्यांना निवृत्तीवेतनासाठी पात्र होण्याकरिता नियमित सैनिक म्हणून १५ वर्षांची सेवा पूर्ण करणे आवश्यक आहे. हा एकूण कालावधी चार वर्षांच्या पर्यायासाठी १९ वर्षे आणि सहा वर्षांच्या पर्यायासाठी २१ वर्षे असू शकतो.
अर्थसंकल्पाबद्दलच्या प्रश्नाला उत्तर देताना सीडीएस म्हणाले की, सरकारने संरक्षण दलांना कधीही कोणत्याही आर्थिक अडचणींचा सामना करू दिलेला नाही. लष्कराची कार्यक्षम क्षमता सुधारणे, सर्व परिस्थितींसाठी सज्जता वाढवणे आणि त्यांच्या गरजा पूर्ण करणे हे मुख्य प्राधान्य आहे.
अपंगत्व, हौतात्म्य आणि विवाहाचे नियम
अग्निवीरांच्या सेवाशर्तींमध्ये कोणताही बदल करण्यात आलेला नाही. दोन वर्षांच्या मुदतवाढीनंतरही, चार वर्षांच्या सेवा कालावधीत लागू असलेले नियम प्रभावी राहतील. अपंगत्व आणि हौतात्म्याच्या बाबतीतही विद्यमान सेवाशर्ती प्रभावी राहतील.
विवाहासंबंधीचे नियम पूर्वीप्रमाणेच राहतील. अग्निवीरला कायमस्वरूपी सैनिक बनण्याचा प्रस्ताव मिळेल तेव्हा तो अविवाहित असला पाहिजे.
अग्निवीरांच्या भरतीवर काय परिणाम होईल?
जेव्हा अग्निपथ योजना लागू करण्यात आली, तेव्हा असे सांगण्यात आले होते की चौथ्या वर्षापासून दरवर्षी ५०,००० अग्निवीरांची सैन्यात भरती केली जाईल. आता, जेव्हा चार किंवा सहा वर्षांनंतर सर्व अग्निवीरांना कायमचे सैनिक होण्याची संधी देण्याची व्यवस्था केली जात आहे, तेव्हा भरतीच्या संख्येत झालेल्या बदलावर प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत.
यावर सीडीएस म्हणाले की, सध्या सशस्त्र दलांमध्ये अंदाजे ३,००,००० अग्निवीर आहेत. लष्कराच्या गरजेनुसार अग्निवीरांची पुढील भरती केली जाईल.
अग्निवीरांवर बदलांचा परिणाम
अग्निपथ योजनेला दिलेल्या दोन वर्षांच्या मुदतवाढीमुळे अग्निवीरांना सहा वर्षे सेवा करून कायम सैनिक होता येईल. तथापि, यामुळे ज्येष्ठता, सेवा भत्ता आणि निवृत्तीवेतन गणनेत फरक पडेल. चार वर्षांनंतर कायम झालेल्या अग्निवीरांना त्यांच्या तुकडीतील इतर अग्निवीरांपेक्षा ज्येष्ठता मिळेल, तर सहा वर्षांनंतर कायम झालेल्या अग्निवीरांची नियमित सेवा आणि निवृत्तीवेतन गणना त्याच वेळेपासून सुरू होईल.
या बदलांतर्गत, पाचव्या आणि सहाव्या वर्षातील वेतन अनुक्रमे ₹४३,५०० आणि ₹४८,५०० असेल. सेवा निधीमधील शासनाचे योगदानही वाढेल, परंतु अग्निवीरांना कायम सैनिक झाल्यावर अतिरिक्त सरकारी ठेव मिळणार नाही. भरती होणाऱ्यांची संख्या लष्कराच्या गरजेनुसार निश्चित केली जाईल.
