पावसाचा प्रत्येक थेंब वाचवण्यावर भर
पावसाचे पाणी वाचवण्यासाठी आणि भूजल पातळी वाढवण्यासाठी देशव्यापी 'पावसाचे पाणी साठवा' मोहीम राबवली जात आहे. या मोहिमेअंतर्गत, लोकांना पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी, तलावांचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी आणि भूगर्भातील पाणी साठवण्याच्या संरचना बांधण्यासाठी प्रोत्साहित केले जात आहे. सरकारच्या 'जल संचय जन भागीदारी' या उपक्रमात स्थानिक समुदायांच्या सहभागावरही भर दिला जातो.
१.५५ कोटींहून अधिक जल संरचना बांधण्यात आल्या.
उपलब्ध माहितीनुसार, जल संचय जन भागीदारी उपक्रमांतर्गत १५.५ दशलक्षांहून अधिक कृत्रिम भूजल पुनर्भरण आणि जल साठवण संरचना बांधण्यात आल्या आहेत. पावसाचे पाणी साठवून ते जमिनीत मुरवणे आणि पाणीटंचाईग्रस्त भागांना दिलासा देणे, हा त्यांचा उद्देश आहे.
२३ लाख वास्तूंचे मूल्यांकन केल्यानंतर हा अंदाज समोर आला आहे.
पहिल्या टप्प्याच्या परिणामाचे मूल्यांकन करण्यासाठी अंदाजे २३ लाख संरचनांचा अभ्यास करण्यात आला. उपलब्ध माहितीच्या आधारे, असा अंदाज आहे की या प्रयत्नांमुळे १ जून ते ३१ डिसेंबर २०२५ दरम्यान अंदाजे २.४३ अब्ज घनमीटर भूजल पुनर्भरण होईल. हा अभ्यासावर आधारित अंदाज आहे; पर्जन्यमान, जमिनीचा पोत आणि पाण्याचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे प्रत्यक्ष परिणामांवर परिणाम होऊ शकतो.
'कॅच द रेन' मोहीम काय आहे?
"पाऊस साठवा" ही मोहीम २२ मार्च २०२१ रोजी जागतिक जल दिनानिमित्त सुरू करण्यात आली. जिथे आणि जेव्हा पाऊस पडतो, तिथे पाणी वाहून जाण्यापासून रोखून त्याचे संवर्धन करणे, हे या मोहिमेचे उद्दिष्ट आहे. ही मोहीम घरे, शाळा, कार्यालये आणि निवासी संकुलांमध्ये पर्जन्यजल संचयन करण्यास प्रोत्साहन देते.
तलाव आणि जुने जलस्रोत सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करा
या मोहिमेत तलाव आणि जुने जलस्रोत स्वच्छ करणे, पुनर्भरण खड्डे तयार करणे आणि बंद पडलेल्या बोअरवेलचे नूतनीकरण करणे यांसारख्या उपाययोजनांचा समावेश आहे. वृक्षारोपण आणि हिरवळ वाढवण्यासही प्रोत्साहन दिले जाते, कारण यामुळे जमिनीची धूप कमी होण्यास आणि स्थानिक जलप्रणाली सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
जलसंधारण सार्वजनिक सहभागाचा पहिला आणि दुसरा टप्पा
जलसंधारण लोकसहभाग उपक्रमाचा पहिला टप्पा, जेएसजेबी १.०, १ एप्रिल २०२४ ते ३१ मे २०२५ या कालावधीत राबविण्यात आला. यामध्ये सामुदायिक सहभाग, कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (CSR) आणि किफायतशीर उपाययोजनांद्वारे जलसंधारणाला प्रोत्साहन देण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. यानंतर १ जून २०२५ रोजी जेएसजेबी २.० सुरू करण्यात आला, ज्यामध्ये भूजल पातळी गंभीर असलेल्या जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले.
२०२६ च्या उपक्रमात समुदायांचा सहभाग
१ जून २०२६ रोजी सुरू झालेला जेएसजेबी: कॅच द रेन हा उपक्रम जलसंधारण, सार्वजनिक सहभाग आणि 'कॅच द रेन' अभियानावर भर देतो. जलसंधारण साध्य करण्यासाठी विविध सरकारी योजना आणि उपलब्ध संसाधने एकत्रित करणे हे याचे उद्दिष्ट आहे. ग्रामपंचायती, शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था, महिला गट, युवक आणि शैक्षणिक संस्था यांचा सहभाग देखील या प्रयत्नाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
जलशक्ती केंद्रांची भूमिका
जलशक्ती केंद्रे लोकांना पर्जन्यजल संचयन तंत्र, भूजल पुनर्भरण आणि स्थानिक जलसंधारण योजनांबद्दल शिक्षित करण्यास मदत करतात. याच्या माध्यमातून, प्रशासन आणि समुदाय त्या भागातील पर्जन्यमान, जमिनीची रचना आणि पाण्याच्या गरजा यांवर आधारित उपाययोजना विकसित करू शकतात. या प्रयत्नांचे दीर्घकालीन फायदे सुनिश्चित करण्यासाठी जल संरचनांची नियमित देखभाल आणि त्यांच्या परिणामकारकतेचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.
