काठी-आवडी (काठियावाडी) उंधियु – एक पौष्टिक, हिरवीगार, हिवाळ्यातील विशेष पाककृती
टीप – उंधियू हा एक ‘एक-चक्र’ पदार्थ आहे, म्हणजेच भाज्या, मसाले आणि गोड-तिखट चवी एकत्र शिजवल्या जातात. हा पदार्थ सहसा हिवाळ्यात, थंडीच्या दिवसांत, साध्या डाळ-रोटीऐवजी बनवला जातो.
१ मुख्य घटक (अंदाजे ६-८ जणांसाठी)
| साहित्य | रक्कम | टीप |
|---|---|---|
| भाज्या (सुमारे २-३ सेंमी तुकड्यांमध्ये कापलेल्या) | ||
| कच्चे शिमला (फूल) | ५०० ग्रॅम | लवंगाचे लहान तुकडे |
| बटाटे (लहान) | २५० ग्रॅम | सालीसकट चौकोनी तुकडे |
| भेंडी | २०० ग्रॅम | गोल तुकडे |
| फणस (कांडा) | २०० ग्रॅम | जर ते हंगामी नसेल तर त्याऐवजी हिरवे वाटाणे वापरा. |
| कॉली (व्हिनेगर) | १५० ग्रॅम | पातळ काप |
| वाटाणे (हिरवे) | १५० ग्रॅम | ताजे किंवा गोठवलेले |
| मसूर भाजलेला मसाला | ||
| भाजलेली चणा डाळ | १०० ग्रॅम | दोन तास भिजवून ठेवा आणि मग तळा. |
| मूग डाळ (भाजलेली) | ५० ग्रॅम | १ तास भिजवून मग तळा |
| गोड आणि आंबट चटणी (मुठिया) | ||
| कोथिंबीर | १/२ वाटी | |
| हिरवी मिरची | २-३ (चवीनुसार) | |
| आले-लसूण पेस्ट | १ चमचा | |
| लिंबाचा रस | २ टेबलस्पून | |
| मीठ, साखर | चिमूटभर | |
| तडका | ||
| तेल (मोहरीचे/नारळाचे) | ४-५ मोठे चमचे | |
| मोहरीचे दाणे | १/२ टेबलस्पून | |
| जिरे | १/२ टेबलस्पून | |
| कढीपत्ता | ८-१० पाने | |
| सिंघा (Singha) – १/२ इंचाचा तुकडा | ||
| हिंग (ॲसफोर्ड) | चिमूटभर | |
| हळद पावडर | पाव चमचा | |
| मिरची पावडर | ½ चमचा (ऐच्छिक) | |
| सुगंधी मसाले | ||
| सुका मेवा (बदाम, काजू) – भाजलेले | २ टेबलस्पून | |
| खोया (मावा) – लहान तुकडे | १ मोठा चमचा (ऐच्छिक) | |
| कसुरी मेथी (वाळलेली) | १/२ चमचा | |
| हलके भाजलेले अजवाइन (बडीशेप) | १/२ चमचा | |
| अत्यधिक | ||
| कोथिन (साबुदाणा) – हलके भाजलेले | २ मोठे चमचे (खरबुजासारख्या पोतासाठी) | |
| मीठ | चवीनुसार | |
| साखर किंवा गूळ (लहान) | १/२ मोठा चमचा (आंबटपणा संतुलित करण्यासाठी) |
भाजलेली डाळ आणि मसाला – डाळ स्वच्छ धुवून २ तास पाण्यात भिजवून ठेवा. पाणी काढून टाका आणि कोरड्या तव्यावर हलका सोनेरी तपकिरी रंग येईपर्यंत भाजून घ्या. यामुळे उंधियूला "भाजलेली" चव येईल.
2️⃣ तयारी – टप्प्याटप्प्याने
२.१ भाज्या तयार करा
- कच्ची ढोबळी मिरची (फुल) पाण्यात २-३ मिनिटे उकळा – यामुळे तिची कच्ची कडू चव निघून जाते, पण तिचा कुरकुरीतपणा टिकून राहतो.
- उरलेल्या भाज्या (बटाटे, भेंडी, फणस, फुलकोबी, वाटाणे) धुवून घ्या आणि त्यांचे समान आकाराचे तुकडे करा.
- वेगवेगळ्या नॉन-स्टिक पॅनमध्ये थोडे तेल (१ मोठा चमचा) घालून भाज्या २-३ मिनिटे वाफवून घ्या. यामुळे नंतर भाज्या जास्त शिजत नाहीत.
२.२ मुठिया (गोड-आंबट चटणी) बनवा.
- कोथिंबीर, हिरव्या मिरच्या, आले-लसूण पेस्ट, लिंबाचा रस, मीठ आणि साखर एकत्र करून पातळ पेस्ट तयार करा.
- ते १०-१५ मिनिटे बाजूला ठेवा – यामुळे मसाले त्यात चांगले मुरतील.
२.३ तडका तयार करा (मसाल्याचा आधार)
- मोठ्या खोलगट पातेल्यात (किंवा कढईत) ४-५ मोठे चमचे तेल गरम करा.
- मोहरी घाला – ती तडतडायला लागल्यावर जिरे, कढीपत्ता, शिंगाडा, हिंग घाला.
- हळद, लाल तिखट, किसलेला सुका मेवा (बदाम/काजू), कसुरी मेथी आणि ओवा घाला.
- सर्व काही ३० सेकंदांसाठी परतून घ्या – तेलातून येणाऱ्या मसाल्यांच्या सुगंधाने स्वयंपाकघर भरून जाईल.
२.४ एकत्र उंधियू बनवणे
- वाफेवर शिजवलेल्या सर्व भाज्या फोडणीत घाला, नंतर भाजलेला डाळ-मसाला (चणा + मूग डाळ) आणि थोडे पाणी (सुमारे १/४ वाटी) घाला.
- झाकण ठेवून मंद आचेवर १५-२० मिनिटे शिजू द्या. भाज्या मऊ झाल्या पाहिजेत, पण त्यांचा आकार कायम राहिला पाहिजे.
- आता मुठिया (आंबट-गोड चटणी) आणि साबुदाणा घाला. हळुवारपणे मिसळा – भाज्या मोडण्याची गरज नाही, फक्त त्यांना चटणीचे आवरण लागले पाहिजे.
- साखर/गूळ घालून आंबट-गोडपणाचा समतोल साधण्यासाठी आणखी ५ मिनिटे शिजवा.
- शेवटच्या टप्प्यात, भाजलेले सुकेमेवे आणि खवा (वापरत असल्यास) शिंपडा, नंतर पुन्हा झाकण बंद करा आणि ३-४ मिनिटे वाफवून घ्या.
काठी-आवडी (काठियावाडी) उंधियु – एक पौष्टिक, हिरवीगार, हिवाळ्यातील विशेष पाककृती
टीप – उंधियू हा एक ‘एक-चक्र’ पदार्थ आहे, म्हणजेच भाज्या, मसाले आणि गोड-तिखट चवी एकत्र शिजवल्या जातात. हा पदार्थ सहसा हिवाळ्यात, थंडीच्या दिवसांत, साध्या डाळ-रोटीऐवजी बनवला जातो.
१ मुख्य घटक (अंदाजे ६-८ जणांसाठी)
| साहित्य | रक्कम | टीप |
|---|---|---|
| भाज्या (सुमारे २-३ सेंमी तुकड्यांमध्ये कापलेल्या) | ||
| कच्चे शिमला (फूल) | ५०० ग्रॅम | लवंगाचे लहान तुकडे |
| बटाटे (लहान) | २५० ग्रॅम | सालीसकट चौकोनी तुकडे |
| भेंडी | २०० ग्रॅम | गोल तुकडे |
| फणस (कांडा) | २०० ग्रॅम | जर ते हंगामी नसेल तर त्याऐवजी हिरवे वाटाणे वापरा. |
| कॉली (व्हिनेगर) | १५० ग्रॅम | पातळ काप |
| वाटाणे (हिरवे) | १५० ग्रॅम | ताजे किंवा गोठवलेले |
| मसूर भाजलेला मसाला | ||
| भाजलेली चणा डाळ | १०० ग्रॅम | दोन तास भिजवून ठेवा आणि मग तळा. |
| मूग डाळ (भाजलेली) | ५० ग्रॅम | १ तास भिजवून मग तळा |
| गोड आणि आंबट चटणी (मुठिया) | ||
| कोथिंबीर | १/२ वाटी | |
| हिरवी मिरची | २-३ (चवीनुसार) | |
| आले-लसूण पेस्ट | १ चमचा | |
| लिंबाचा रस | २ टेबलस्पून | |
| मीठ, साखर | चिमूटभर | |
| तडका | ||
| तेल (मोहरीचे/नारळाचे) | ४-५ मोठे चमचे | |
| मोहरीचे दाणे | १/२ टेबलस्पून | |
| जिरे | १/२ टेबलस्पून | |
| कढीपत्ता | ८-१० पाने | |
| सिंघा (Singha) – १/२ इंचाचा तुकडा | ||
| हिंग (ॲसफोर्ड) | चिमूटभर | |
| हळद पावडर | पाव चमचा | |
| मिरची पावडर | ½ चमचा (ऐच्छिक) | |
| सुगंधी मसाले | ||
| सुका मेवा (बदाम, काजू) – भाजलेले | २ टेबलस्पून | |
| खोया (मावा) – लहान तुकडे | १ मोठा चमचा (ऐच्छिक) | |
| कसुरी मेथी (वाळलेली) | १/२ चमचा | |
| हलके भाजलेले अजवाइन (बडीशेप) | १/२ चमचा | |
| अत्यधिक | ||
| कोथिन (साबुदाणा) – हलके भाजलेले | २ मोठे चमचे (खरबुजासारख्या पोतासाठी) | |
| मीठ | चवीनुसार | |
| साखर किंवा गूळ (लहान) | १/२ मोठा चमचा (आंबटपणा संतुलित करण्यासाठी) |
भाजलेली डाळ आणि मसाला – डाळ स्वच्छ धुवून २ तास पाण्यात भिजवून ठेवा. पाणी काढून टाका आणि कोरड्या तव्यावर हलका सोनेरी तपकिरी रंग येईपर्यंत भाजून घ्या. यामुळे उंधियूला "भाजलेली" चव येईल.
2️⃣ तयारी – टप्प्याटप्प्याने
२.१ भाज्या तयार करा
- कच्ची ढोबळी मिरची (फुल) पाण्यात २-३ मिनिटे उकळा – यामुळे तिची कच्ची कडू चव निघून जाते, पण तिचा कुरकुरीतपणा टिकून राहतो.
- उरलेल्या भाज्या (बटाटे, भेंडी, फणस, फुलकोबी, वाटाणे) धुवून घ्या आणि त्यांचे समान आकाराचे तुकडे करा.
- वेगवेगळ्या नॉन-स्टिक पॅनमध्ये थोडे तेल (१ मोठा चमचा) घालून भाज्या २-३ मिनिटे वाफवून घ्या. यामुळे नंतर भाज्या जास्त शिजत नाहीत.
२.२ मुठिया (आंबट-गोड चटणी) बनवा.
- कोथिंबीर, हिरव्या मिरच्या, आले-लसूण पेस्ट, लिंबाचा रस, मीठ आणि साखर एकत्र करून पातळ पेस्ट तयार करा.
- ते १०-१५ मिनिटे बाजूला ठेवा – यामुळे मसाले त्यात चांगले मुरतील.
२.३ तडका तयार करा (मसाल्याचा आधार)
- मोठ्या खोलगट पातेल्यात (किंवा कढईत) ४-५ मोठे चमचे तेल गरम करा.
- मोहरी घाला – ती तडतडायला लागल्यावर जिरे, कढीपत्ता, शिंगाडा, हिंग घाला.
- हळद, लाल तिखट, किसलेला सुका मेवा (बदाम/काजू), कसुरी मेथी आणि ओवा घाला.
- सर्व काही ३० सेकंदांसाठी परतून घ्या – तेलातून येणाऱ्या मसाल्यांच्या सुगंधाने स्वयंपाकघर भरून जाईल.
२.४ एकत्र उंधियू बनवणे
- वाफेवर शिजवलेल्या सर्व भाज्या फोडणीत घाला, नंतर भाजलेला डाळ-मसाला (चणा + मूग डाळ) आणि थोडे पाणी (सुमारे १/४ वाटी) घाला.
- झाकण ठेवून मंद आचेवर १५-२० मिनिटे शिजू द्या. भाज्या मऊ झाल्या पाहिजेत, पण त्यांचा आकार कायम राहिला पाहिजे.
- आता मुठिया (आंबट-गोड चटणी) आणि साबुदाणा घाला. हळुवारपणे मिसळा – भाज्या मोडण्याची गरज नाही, फक्त त्यांना चटणीचे आवरण लागले पाहिजे.
- साखर/गूळ घालून आंबट-गोडपणाचा समतोल साधण्यासाठी आणखी ५ मिनिटे शिजवा.
- शेवटच्या टप्प्यात, भाजलेले सुकेमेवे आणि खवा (वापरत असल्यास) शिंपडा, नंतर पुन्हा एकदा झाकण बंद करा आणि ३-४ मिनिटे वाफवून घ्या.
