इंद्रावती व्याघ्र प्रकल्पात पावलांच्या ठशांच्या माध्यमातून वन्यजीवांवर लक्ष ठेवले जाईल.
छत्तीसगडच्या विजापूर जिल्ह्यातील इंद्रावती व्याघ्र अभयारण्यात वन्यजीवांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी 'पगमार्क इम्प्रेशन पॅड्स' (PIPs) बसवण्याची योजना सुरू आहे. यामुळे जंगलातील वाघ, बिबटे आणि इतर वन्यजीवांच्या हालचालींचा मागोवा घेण्यास मदत होईल. वाळू आणि मऊ मातीत उमटणाऱ्या या पावलांच्या ठशांमुळे वनविभागाला वन्यजीवांचे मार्ग आणि त्यांची सर्वाधिक सक्रियता असलेली क्षेत्रे समजण्यास मदत होईल.
२०० पॅड बनवण्याची योजना असून, १३३ बीट्समध्ये मॉनिटरिंग केले जाईल.
इंद्रावती व्याघ्र प्रकल्पात सुमारे २०० पावलांचे ठसे उमटवणारे पॅड तयार करण्याची योजना आहे. यामुळे प्रकल्पाच्या १३३ बीट्समधील वन्यजीवांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यास आणि त्यांचे मार्ग ओळखण्यास मदत होईल. या पॅडवर केवळ वन्यजीवांचेच नव्हे, तर शिकाऱ्यांच्या पावलांचे ठसेही नोंदवले जातील. यामुळे वन विभागाला जंगलातील संशयास्पद हालचाली ओळखण्यास मदत होईल.
संवर्धन धोरण अधिक बळकट केले जाईल.
इंद्रावती व्याघ्र प्रकल्पाचे प्रादेशिक संचालक उत्तम कुमार गुप्ता यांच्या मते, वन्यजीव निरीक्षण अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी पावलांचे ठसे घेणारे पॅड उपयुक्त ठरू शकतात. यातून मिळणारे पावलांचे ठसे जंगलातील वन्यजीवांच्या उपस्थिती आणि हालचालींबद्दल महत्त्वाचे संकेत देतील. तथापि, या खुणांचे अचूक मूल्यांकन करणे आणि त्यांना इतर निरीक्षण पद्धतींशी जोडणे महत्त्वाचे ठरेल. यामुळे वन्यजीव संवर्धन धोरणे सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
एक इंच माती काढून मऊ पृष्ठभाग तयार केला जाईल.
पावलांचे ठसे उमटवण्यासाठी पॅड तयार करण्याकरिता, जंगलातील पायवाटा आणि वन्यजीवांच्या मार्गांवरून सुमारे एक इंच जाड वरची कठीण माती काढली जाईल. त्यानंतर त्या पृष्ठभागावर बारीक चाळलेली वाळू किंवा मऊ माती पसरवली जाईल. या पृष्ठभागावरून जाणाऱ्या वन्यजीवांचे पावलांचे ठसे स्पष्टपणे दिसू लागतील. या पावलांच्या ठशांचा अभ्यास करून, वनविभाग त्या भागातील वन्यजीवांच्या हालचालींचा अंदाज लावू शकेल.
इंद्रावती अभयारण्य तीन राज्यांच्या सीमेवर वसलेले आहे.
विजापूर जिल्ह्यात पसरलेले इंद्रावती व्याघ्र अभयारण्य हे छत्तीसगडमधील प्रमुख वन्यजीव क्षेत्रांपैकी एक आहे. या क्षेत्राच्या सीमा आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र आणि तेलंगणा या राज्यांना लागून आहेत. येथे घनदाट जंगल आणि विविध प्रकारचे अधिवास आहेत. या परिसरात वाघ, बिबट्या, रानम्हशी, अस्वल, चितळ, सांबर, गवा, रानडुक्कर आणि पाणमांजर यांसारखे विविध प्रकारचे वन्यजीव आढळतात. हे जंगल पक्षी आणि लहान प्राण्यांसाठी एक महत्त्वाचे अधिवास म्हणूनही काम करते.
वाघाच्या पावलांचे ठसे आढळल्यास गस्त वाढवता येते.
पावलांच्या ठशांच्या पॅडमधून मिळणाऱ्या संकेतांच्या आधारे, वाघ आणि बिबट्यांसारख्या मोठ्या शिकारी प्राण्यांची जास्त वर्दळ असलेली क्षेत्रे ओळखता येतात. वन विभाग या संवेदनशील भागांमध्ये गस्त आणि सुरक्षा अधिक मजबूत करण्यावर लक्ष केंद्रित करू शकतात. याशिवाय, चितळ, सांबर, गवा आणि इतर वन्यजीवांच्या पावलांचे ठसे त्यांची उपस्थिती आणि हालचाल समजून घेण्यास मदत करतील. हा उपक्रम जंगलाच्या विविध भागांवर लक्ष ठेवण्यास आणि वन्यजीव संवर्धनाच्या प्रयत्नांना चालना देण्यास मदत करू शकतो.
