औद्योगिक क्षेत्रात तीन राज्यांचे वर्चस्व आहे.
सांख्यिकी मंत्रालयाच्या २०२४-२५ च्या वार्षिक उद्योग सर्वेक्षणानुसार, तामिळनाडू, गुजरात आणि महाराष्ट्र यांनी देशाच्या औद्योगिक क्षेत्रात आपले मजबूत स्थान निर्माण केले आहे. कारखान्यांच्या संख्येत तामिळनाडू आघाडीवर आहे, तर एकूण वस्तू उत्पादनात गुजरात पहिल्या क्रमांकावर आहे. राष्ट्रीय उत्पन्नात सर्वाधिक योगदान देण्यातही महाराष्ट्र आघाडीवर आहे.
बहुतांश भांडवल मोठ्या उद्योगांमध्ये केंद्रित आहे.
अहवालानुसार, देशात लहान कारखान्यांची संख्या लक्षणीय आहे, परंतु एकूण स्थिर भांडवलापैकी ७९.५९% भांडवल मोठ्या उद्योगांमध्ये केंद्रित आहे. हा आकडा औद्योगिक क्षेत्रातील मोठ्या कारखान्यांची आर्थिक भूमिका आणि भांडवलातील त्यांचा मोठा वाटा दर्शवतो.
२.१८ लाख कारखाने २.१० कोटी लोकांना रोजगार देतात.
सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीनुसार, देशभरातील २,१८,००० कारखान्यांमध्ये अंदाजे २.१ कोटी लोकांना थेट रोजगार मिळतो. प्रत्येक कारखान्यात सरासरी ९६ कामगार काम करतात. औद्योगिक रोजगाराची ही आकडेवारी उत्पादन कार्यांचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व दर्शवते.
कारखान्यांमधील हजारो कोटी रुपयांचे भांडवल आणि उत्पादन
एका सरासरी कारखान्याचे स्थिर भांडवल ₹२,३३९ लाख (अंदाजे $२.३३९ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर) असते. असे कारखाने दरवर्षी सरासरी ₹७,५६१ लाख (अंदाजे $७.५६१ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर) किमतीच्या वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन करतात. प्रत्येक कारखाना राष्ट्रीय उत्पन्नामध्ये निव्वळ मूल्यवर्धनाच्या स्वरूपात अंदाजे ₹१,०५२ लाख (अंदाजे $१.०५२ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर) योगदान देतो.
कर्मचाऱ्यांना ८.०३ लाख कोटी रुपयांचे मानधन मिळाले.
वार्षिक उद्योग सर्वेक्षण २०२४-२५ नुसार, देशातील कारखान्यांनी आपल्या कर्मचाऱ्यांना पगार आणि भत्त्यांवर एकूण ८.०३ लाख कोटी रुपये खर्च केले आहेत. उत्पादन क्षेत्राला जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बनवण्यासाठी राज्यांच्या औद्योगिक क्षमतांमध्ये अधिक चांगला समन्वय साधण्याची गरज असल्याचे या अहवालात अधोरेखित केले आहे. तामिळनाडूचे मजबूत कारखाना जाळे, गुजरातची उत्पादन क्षमता आणि महाराष्ट्राची उत्पादकता या दिशेने महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. लहान कारखान्यांच्या वाढीसाठी परवडणारे भांडवल, आधुनिक यंत्रसामग्री आणि मोठ्या बाजारपेठांमध्ये प्रवेश उपलब्ध करून देणे देखील आवश्यक आहे.
अन्न आणि रासायनिक उद्योगांचा मोठा वाटा
अन्न उद्योगाने प्रमुख औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. उत्तर प्रदेशच्या एकूण औद्योगिक उत्पादनात अन्न उद्योगाचा वाटा २२.०२ टक्के आहे. उत्तर प्रदेश, गुजरात आणि महाराष्ट्र मिळून देशाच्या एकूण अन्न उत्पादनात ३७.६१ टक्के योगदान देतात. दरम्यान, रासायनिक उत्पादनांच्या एकूण उत्पादनात गुजरात, महाराष्ट्र आणि उत्तर प्रदेश मिळून ५६.३१ टक्के योगदान देतात.
धातू आणि ऑटोमोटिव्ह उद्योग रोजगार आणि GVA मध्ये आघाडीवर आहेत.
रोजगार निर्मितीमध्ये अन्न उत्पादन उद्योग ११.२४ टक्के वाटा घेऊन पहिल्या क्रमांकावर आहे, तर वस्त्रोद्योग ८.३७ टक्के योगदानासह दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. सकल मूल्यवर्धनामध्ये (GVA) मूलभूत धातू उद्योग ११.५८ टक्के वाटा घेऊन आघाडीवर असून, त्याखालोखाल वाहन उद्योग ९.५४ टक्के योगदानासह दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. ही आकडेवारी देशाच्या अर्थव्यवस्थेतील विविध उत्पादन क्षेत्रांची महत्त्वपूर्ण भूमिका अधोरेखित करते.
