सुमारे ६३ वर्षांपूर्वी स्पेनमध्ये जमिनीखाली सापडलेला एक प्राचीन खजिना इतिहासकार आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांसाठी आजही चर्चेचा विषय आहे. वरवर पाहता, या खजिन्यात मौल्यवान सोन्याचे दागिने आणि भांडी यांचा संग्रह असल्याचे दिसत होते, परंतु त्यात दडलेले एक रहस्य अनेक दशके उलगडले गेले नाही. जेव्हा शास्त्रज्ञांनी दोन महत्त्वाच्या वस्तूंची तपासणी केली, तेव्हा त्यांना आढळले की त्यामध्ये वापरलेले लोखंड पृथ्वीवरील नसून, अवकाशातून आलेल्या उल्कापिंडांमधून आले होते.
या शोधामुळे केवळ खजिन्याचे मूल्यच वाढले नाही, तर कांस्य युगातील मानवाच्या धातूकाम तंत्रज्ञानाबद्दल आणि अवकाशातून आलेल्या सामग्रीच्या वापराविषयी नवीन माहिती देखील उघड झाली.
१९६३ मध्ये उत्खननादरम्यान व्हिलेनाचा खजिना सापडला.
हा ऐतिहासिक खजिना डिसेंबर १९६३ मध्ये स्पेनच्या अलिकान्ते प्रांतातील विलेना शहराच्या जवळ सापडला. स्थानिक पुरातत्वशास्त्रज्ञ होसे मारिया सोलेर गार्सिया यांनी त्याची ओळख पटवून प्राथमिक अभ्यास केला.
या खजिन्याला विलेना खजिना असे नाव देण्यात आले. केवळ स्पेनमध्येच नव्हे, तर संपूर्ण आयबेरियन द्वीपकल्पातील कांस्ययुगातील सर्वात महत्त्वाच्या पुरातत्वीय शोधांपैकी हा एक मानला जातो.
या खजिन्यात एकूण ५९ वस्तूंचा समावेश आहे. यामध्ये सोन्याचे दागिने, भांडी, बाटल्या आणि इतर धातूच्या वस्तूंचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, या वस्तू सोन्यासोबत चांदी आणि लोखंडाचा वापर करून बनवल्या गेल्या होत्या.
हा खजिना सापडल्यापासून विलेना येथील संग्रहालयात जतन करून ठेवण्यात आला आहे.
खजिन्यात काय सापडले?
विलेना खजिना त्याच्या रचनेसाठी आणि त्यात वापरलेल्या मौल्यवान धातूंसाठी अपवादात्मक मानला जातो. त्यात २८ सोन्याची कंकणे, ११ सोन्याची भांडी आणि पाच बाटल्यांचा समावेश आहे. यापैकी दोन बाटल्या सोन्याच्या आणि तीन चांदीच्या होत्या.
याव्यतिरिक्त, असंख्य लहान अलंकार आणि सजावटीच्या वस्तू देखील सापडल्या. त्यांच्या रचनेवरून त्या काळातील कारागिरांच्या धातूकामाच्या कौशल्याची कल्पना येते.
काही वस्तूंवर गुंतागुंतीचे कोरीवकाम आणि सजावटीच्या नक्षीकामही आढळते. अशा प्राचीन संस्कृतीत सोने आणि इतर धातूंचा वापर हा त्या काळातील सामाजिक आणि आर्थिक जीवनाच्या समृद्धीचे द्योतक आहे.
दोन रहस्यमय वस्तूंनी शास्त्रज्ञांचे कुतूहल जागृत केले.
या संपूर्ण खजिन्यात अशा दोन वस्तू होत्या, ज्यामुळे त्याच्या ऐतिहासिक ओळखीबद्दल प्रश्न उपस्थित झाले.
पहिली वस्तू सोन्याचा पातळ, शोभिवंत थर असलेली एक लहान, पोकळ, अर्धगोलाकार धातूची रचना होती. ती तलवारीची मूठ किंवा राजदंडाच्या टोकाचा एक शोभिवंत भाग असावी असेही सुचवण्यात आले होते.
दुसरी वस्तू एक उघडे ब्रेसलेट किंवा अंगठी होती. दोन्ही वस्तू गडद रंगाच्या होत्या आणि त्यांचे पृष्ठभाग बरेच झिजलेले होते, ज्यावर गंज आणि ऑक्सिडेशनच्या खुणा दिसत होत्या.
सुरुवातीला, ते धातू आहेत हे ज्ञात होते, परंतु ते कोणत्या प्रकारच्या लोखंडापासून बनलेले आहेत हे अस्पष्ट होते. हाच प्रश्न शास्त्रज्ञांच्या पुढील संशोधनाचा आधार बनला.
2007 मध्ये तपास सुरू झाला आणि 2013 मध्ये पुन्हा नमुने घेण्यात आले.
या दोन वस्तूंची ओळख पटवण्याचे प्रयत्न २००७ मध्ये सुरू झाले. मूळ कलाकृतींना इजा पोहोचू नये म्हणून, संशोधकांनी त्यांच्या झिजलेल्या बाह्यभागातून लहान नमुने घेतले.
प्राथमिक चाचण्यांमध्ये दोन्ही वस्तूंमध्ये लोह आणि निकेलची उपस्थिती आढळून आली. त्यानंतर ते नमुने जर्मनीतील मॅनहाइम येथील कर्ट-एंगेलहॉर्न-सेंट्रम आर्किओमेट्री (CEZA) येथे पाठवण्यात आले.
तिथे लेझर ॲब्लेशन इंडक्टिव्हली कपल्ड प्लाझ्मा मास स्पेक्ट्रोमेट्री (LA-ICP-MS) तंत्राचा वापर करून त्यांची सविस्तर तपासणी करण्यात आली.
संशोधनातून असे दिसून आले की ब्रेसलेटच्या नमुन्यात अंदाजे २.८ टक्के निकेल आणि पोकळ अर्धगोलाकार वस्तूत अंदाजे ५.५ टक्के निकेल आहे. तथापि, सुरुवातीच्या निकालांमुळे ब्रेसलेटबद्दल काही शंका निर्माण झाल्या, म्हणून २०१३ मध्ये आणखी एक नमुना घेऊन पुढील चाचणी करण्यात आली.
अशा प्रकारे, अनेक वर्षे चाललेल्या वैज्ञानिक संशोधनाने या खजिन्याचे सर्वात मोठे रहस्य उलगडण्याचा मार्ग खुला केला.
शेवटी, ते लोखंड अंतराळातून आले हे आपल्याला कसे कळले?
या संशोधनातील सर्वात मनोरंजक भाग म्हणजे लोखंडात असलेले निकेलचे प्रमाण.
खरं तर, उल्कापिंडांमधील लोहामध्ये सामान्यतः निकेलचे प्रमाण जास्त असते. अशा उल्कापिंडांमध्ये लोह आणि निकेल नैसर्गिकरित्या मिश्र अवस्थेत आढळतात. मात्र, पृथ्वीतून खाणकाम करून काढलेल्या सामान्य लोहामध्ये निकेलचे प्रमाण अनेकदा खूपच कमी असते.
शास्त्रज्ञांनी विलेना येथील दोन्ही वस्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लोह-निकेल मिश्रधातू आणि इतर अल्प प्रमाणात असलेल्या मूलद्रव्यांच्या प्रमाणाची तुलना उल्कापिंडांच्या माहितीशी केली.
या तुलनेतून असे दिसून आले की दोन्ही वस्तूंची रासायनिक रचना उल्कापिंडातील लोहाशी जुळत होती. विशेषतः, निकेलेट आणि इतर काही अल्प प्रमाणात असलेल्या मूलद्रव्यांच्या प्रमाणामुळे, त्या वस्तू अवकाशातून वाहून आणलेल्या लोहापासून तयार झाल्या असण्याची शक्यता बळकट झाली.
संशोधकांनी असा निष्कर्ष काढला की दोन्ही वस्तू उल्काजन्य लोहापासून बनलेल्या असण्याची दाट शक्यता आहे, परंतु हा निर्णायक पुरावा मानण्यासाठी पुढील तपासणी आवश्यक आहे.
कांस्य युगात उल्काजन्य लोहाचा वापर कसा केला जात होता?
हा शोध महत्त्वाचा आहे, कारण कांस्य युगात लोखंडाचे व्यापक उत्पादन आणि वापर सुरू झाला नव्हता. त्या काळात, प्रामुख्याने तांबे आणि कथिलापासून बनवलेल्या कांस्याचा उपयोग अवजारे आणि शस्त्रे बनवण्यासाठी केला जात असे.
पण उल्कापिंडांमधील लोह हे मानवांसाठी एक वेगळ्या प्रकारचे संसाधन होते. आकाशातून पडलेल्या उल्कापिंडांचे तुकडे गोळा करून त्यांचा उपयोग धातूच्या वस्तू बनवण्यासाठी केला जाऊ शकत होता.
जगभरातील विविध प्राचीन संस्कृतींमध्ये उल्काजन्य लोखंडापासून बनवलेल्या वस्तूंचे पुरावे सापडले आहेत. इजिप्तचा राजा तुतनखामुनच्या कबरीत सापडलेले लोखंडी खंजीराचे पाते हे याचे एक प्रसिद्ध उदाहरण आहे.
विलेना येथील या दोन वस्तू आपल्याला हे समजण्यास मदत करतात की प्राचीन समाजांमध्ये उल्कापिंडातील लोहाला किती महत्त्व होते.
ते संशोधन केव्हा आणि कोठे प्रकाशित झाले?
या शोधाशी संबंधित वैज्ञानिक अभ्यासाचे शीर्षक आहे ‘¿Hierro meteorítico en el Tesoro de Villena?’ ज्याचा अर्थ ‘व्हिलेनाच्या खजिन्यात उल्कापिंडातील लोह आहे का?’ असा होतो.
हे प्रतिष्ठित स्पॅनिश वैज्ञानिक नियतकालिक 'Trabajos de Prehistoria' च्या २०२३ च्या अंकात प्रकाशित झाले होते. हे संशोधन १९ जानेवारी २०२४ रोजी ऑनलाइन उपलब्ध झाले.
हे कार्य साल्वाडोर रोविरा-ल्लोरेन्स, मार्टिना रेन्झी आणि इग्नासिओ मोंटेरो-रुइझ या तीन संशोधकांनी पार पाडले. या संशोधनामध्ये दोन्ही वस्तूंच्या धातुशास्त्रीय चाचण्या आणि त्यांच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचे विश्लेषण यांचा समावेश होता.
संशोधनानुसार, या वस्तू कांस्ययुगाच्या उत्तरार्धातील असू शकतात; हा तो काळ होता जेव्हा पृथ्वीतून खाणकाम करून लोखंडाचे व्यापक उत्पादन सुरू होण्यापूर्वी उल्काजन्य लोखंडाचा वापर केला जात होता.
खजिन्यातील हे लोखंड सोन्यापेक्षाही विशेष ठरले.
व्हिलेनाचा खजिना आजही त्यातील सोन्याच्या वस्तूंमुळे महत्त्वाचा आहे, पण त्यातील दोन लहान लोखंडी कलाकृती त्याला आणखी विशेष बनवतात.
जरी सोन्याची भांडी, बांगड्या आणि बाटल्या त्या काळातील समृद्ध कारागिरीची कहाणी सांगतात, तरी बहुधा उल्कापिंडांपासून बनवलेल्या या दोन वस्तू हे दाखवून देतात की हजारो वर्षांपूर्वी मानवाला दुर्मिळ नैसर्गिक सामग्रीचा वापर कसा करायचा हे माहित होते.
या शोधाने इतिहासकारांसमोर एक नवीन प्रश्नही निर्माण केला आहे की, त्या काळातील लोकांना उल्कापिंडातून मिळालेल्या या विशेष लोखंडाबद्दल कसे कळले आणि त्याला आकार देण्यासाठी त्यांनी कोणत्या तंत्रांचा वापर केला असेल.
सुमारे तीन हजार वर्षे जुन्या या खजिन्याचे रहस्य आजही पूर्णपणे उलगडलेले नाही, परंतु एक गोष्ट स्पष्ट आहे की, एकेकाळी जमिनीखाली लपलेल्या या लहान वस्तूंनी इतिहास आणि विज्ञान यांच्यात एक मनोरंजक दुवा जोडला आहे.







