जगभर विखुरलेले टिपू सुलतानचे अवशेष
'म्हैसूरचा सिंह' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या टिपू सुलतानची जन्मतारीख सामान्यतः २० नोव्हेंबर १७५० मानली जाते, तथापि इतिहासकारांमध्ये या तारखेबद्दल मतभेद आहेत. काही ठिकाणी १० नोव्हेंबर, तर इतर ठिकाणी १ डिसेंबर १७५० असा उल्लेख आहे. ४ मे १७९९ रोजी श्रीरंगपट्टण येथे ब्रिटिशांशी लढताना टिपू सुलतान मरण पावला. त्याच्या मृत्यूनंतर, ब्रिटिश सैन्याने शाही खजिना, शस्त्रे आणि दरबारातील अनेक वस्तू जप्त केल्या. नंतर, लूटमार आणि लिलावाद्वारे त्याच्या वस्तू जगभरात पसरल्या. आज, त्याच्या अनेक प्रसिद्ध वस्तू भारताबाहेरील संग्रहालये आणि खाजगी संग्रहांमध्ये आढळतात.
त्या तलवारीने लिलावात विक्रम प्रस्थापित केला.
टिपू सुलतानची तलवार ही त्याच्या सर्वात प्रसिद्ध अवशेषांपैकी एक आहे. लंडनस्थित लिलाव घर 'बोनहॅम्स'ने २३ मे २०२३ रोजी कळवले की, ही तलवार १४ दशलक्ष पाऊंड (अंदाजे १.४५ अब्ज रुपये) मध्ये विकली गेली. तिचे अंदाजित मूल्य १.५ दशलक्ष पाऊंड ते २ दशलक्ष रुपयांच्या दरम्यान होते. 'बोनहॅम्स'च्या मते, टिपू सुलतान झोपतानासुद्धा ही तलवार आपल्या आवाक्यात ठेवत असे. या लिलावाने एका भारतीय वस्तूसाठी नवीन जागतिक विक्रम नोंदवला, मात्र खरेदीदाराचे नाव उघड करण्यात आले नाही.
तलवारीची कथा विजय मल्ल्याशी देखील संबंधित आहे.
टिपूच्या तलवारीच्या कथेत उद्योगपती विजय मल्ल्या यांचाही समावेश आहे. मल्ल्या यांनी २००३ मध्ये लंडन येथील एका खाजगी लिलावात टिपूची एक तलवार खरेदी केली आणि नंतर ती बंगळूरुमध्ये प्रदर्शित केली. अनेक वृत्तांनुसार, त्यांच्या कुटुंबाच्या मते ती तलवार अशुभ असल्याने त्यांनी २०१६ मध्ये ती काढून टाकली होती. तथापि, २०२३ मध्ये बोनहॅम्समध्ये लिलाव झालेली तलवार तीच होती की वेगळी, हे अस्पष्ट आहे. बोनहॅम्सने हार्ट कुटुंबाच्या वतीने तलवारीचा लिलाव केला होता, त्यामुळे या दोन घटनांमधील संबंधाबद्दल प्रश्नचिन्ह कायम आहे.
सुवर्ण सिंहासन आता एका ठिकाणी नाही.
टिपू सुलतानचे सोन्याने मढवलेले अष्टकोनी सिंहासन हे त्याच्या राजेशाही वारशाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक होते. इतिहासकार किरमानी यांच्या मते, ते १७८७ मध्ये बांधण्यात आले होते. सिंहासनावर सोन्याच्या आठ वाघांच्या मुंडक्यांनी शोभा वाढवली होती. २०२१ च्या ब्रिटिश सरकारच्या एका प्रसिद्धीपत्रकानुसार, १७९९ मध्ये टिपूच्या पराभवानंतर, ब्रिटिश सैन्याच्या हस्तकांनी सिंहासनाचे तुकडे केले. त्यानंतर त्याचे भाग विखुरले गेले आणि आज संपूर्ण सिंहासन एकाच ठिकाणी नाही.
लंडनच्या संग्रहालयातील टिपूचा वाघ
टिपू सुलतानची आणखी एक प्रसिद्ध वस्तू म्हणजे 'टिपूचा वाघ', जो लंडनमधील व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट संग्रहालयात (V&A) ठेवलेला आहे. संग्रहालयाच्या नोंदीनुसार, हे जवळजवळ मानवी आकाराचे एक लाकडी संगीत वाद्य आहे, ज्यावर युरोपीय पोशाख घातलेल्या माणसावर हल्ला करणाऱ्या वाघाचे चित्रण आहे. असे मानले जाते की, टिपूने १७९० च्या दशकात हे वाद्य तयार करवून घेतले आणि श्रीरंगपट्टण येथील राजवाड्याच्या संगीत कक्षात ठेवले.
ईस्ट इंडिया कंपनीपासून व्ही अँड ए पर्यंत
संग्रहालयाच्या नोंदीनुसार, १७९९ मध्ये टिपूच्या पराभवानंतर ही वस्तू ईस्ट इंडिया कंपनीच्या ताब्यात आली. १८७९ मध्ये, ती इंडियन म्युझियममधून साउथ केन्सिंग्टन म्युझियममध्ये हलवण्यात आली, जे आता व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्युझियम म्हणून ओळखले जाते. हे वाद्य खूप नाजूक असल्यामुळे, ते आता सामान्यतः वाजवले जात नाही. आजही, संग्रहालयाला भेट देणाऱ्यांमध्ये टिपू सुलतानाच्या काळातील सर्वाधिक मागणी असलेल्या वस्तूंपैकी ही एक आहे.
टिपूची नाणी अनेक संग्रहालयांमध्ये आहेत.
टिपू सुलतानच्या कारकिर्दीत पाडलेली नाणी देखील त्याच्या वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. ब्रिटिश संग्रहालयाच्या संग्रहात त्याच्या नावाने जारी केलेली अनेक नाणी आहेत. ही नाणी पाटणा, बंगळूर आणि कालिकत येथील टांकसाळीत पाडण्यात आली होती. यामध्ये सुमारे २२.९ ग्रॅम वजनाच्या एका चांदीच्या नाण्याचा समावेश आहे. ही नाणी त्या काळातील चलन पद्धती आणि टिपू सुलतानच्या कारकिर्दीबद्दल ऐतिहासिक माहिती देतात.
केंब्रिज आणि भारतातही संग्रह अस्तित्वात आहेत.
केंब्रिजमधील फिट्झविलियम संग्रहालयातही टिपूच्या काळातील नाणी आहेत. यामध्ये पाटनसारख्या टांकसाळींनी तयार केलेल्या बहरम, मुश्तरी आणि जोहरा या नावांच्या नाण्यांचा समावेश आहे. भारतात, म्हैसूर सरकारी संग्रहालय, बंगळूरु आणि मद्रास सरकारी संग्रहालय यांचे संग्रहदेखील टिपूच्या नाण्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरले आहेत. अशाप्रकारे, त्याचे अवशेष कोणत्याही एका देशापुरते किंवा संग्रहालयापुरते मर्यादित नाहीत.
इतिहासाचा भग्न वारसा
टिपू सुलतानची तलवार, सोन्याच्या सिंहासनाचे काही भाग, 'टिपूचा वाघ' आणि नाणी ही त्याच्या राजवटीची आणि ब्रिटिशांविरुद्धच्या त्याच्या संघर्षाची आठवण करून देतात. १७९९ पासून या वस्तूंचा विविध हातांमधून आणि संग्रहालयांमधून झालेला प्रवास हा त्या काळातील लूटमार, लिलाव आणि वसाहतवादी इतिहासाशी जोडलेला आहे. आजही, इतिहासकार आणि संशोधक म्हैसूरच्या या शासकाचा काळ, त्याचे लष्करी पराक्रम आणि दरबारी संस्कृती समजून घेण्यासाठी या अवशेषांचा वापर करतात.







