पाटणा . बाजारात विकल्या जाणाऱ्या खाद्यपदार्थांची शुद्धता केवळ पॅकेजिंग पाहून तपासता येत नाही. खाद्यपदार्थांमधील भेसळ केवळ प्रयोगशाळेतील चाचणीनंतरच निश्चित होऊ शकते. तथापि, ग्राहक पॅकेजिंगवरील संबंधित माहिती तपासून खाद्यपदार्थाच्या गुणवत्तेबद्दल प्राथमिक माहिती मिळवू शकतात. सर्वसामान्य नागरिकही विहित कार्यपद्धतीनुसार आपल्या खाद्यपदार्थांची चाचणी करून घेऊ शकतात.
अन्न सुरक्षा विभागाच्या सेवानिवृत्त सहायक पदनाम अधिकारी तपेश्वरी सिंह यांनी सोमवारी दैनिक जागरण कार्यालयात आयोजित जागरण चर्चेदरम्यान ही टिप्पणी केली. "अन्न शुद्धता: दक्षता, जागरूकता आणि आव्हाने" हा या चर्चेचा विषय होता.
पॅकेटवरील माहिती तपासा
तपेश्वरी सिंग म्हणाल्या की, अन्नपदार्थ खरेदी करताना ग्राहकांनी पॅकेजिंगवर ब्रँड, उत्पादन आणि अंतिम मुदतची तारीख, घटक, उत्पादकाचा संपूर्ण पत्ता, बॅच क्रमांक, वजन, कमाल किरकोळ किंमत (एमआरपी) आणि पौष्टिक माहिती तपासावी. अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी विभागीय देखरेख आणि प्रयोगशाळा चाचणीसोबतच ग्राहकांची दक्षता आवश्यक आहे.
त्यांनी सांगितले की, सध्या बिहार सरकारची मुख्य अन्न चाचणी प्रयोगशाळा, संयुक्त औषध आणि अन्न नियंत्रण प्रयोगशाळा, अगमकुआं येथे आहे. अन्न सुरक्षा आयुक्त कुमार रवी यांच्या नेतृत्वाखाली सरकार मुझफ्फरपूर आणि भागलपूर येथेही नवीन अन्न चाचणी प्रयोगशाळा उघडण्याची तयारी करत आहे.
अन्नाचे नमुने दोन प्रकारे घेतले जातात:
अन्न सुरक्षा अधिकारी बाजारातून दोन मुख्य प्रकारचे नमुने गोळा करतात: निगराणी नमुने आणि कायदेशीर नमुने. निगराणी नमुन्यांचा उद्देश बाजारात विकल्या जाणाऱ्या अन्नाच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन करणे हा असतो. यामुळे त्या भागातील निगराणी वाढवण्यास आणि आवश्यक असल्यास योग्य कायदेशीर कारवाई करण्यास मदत होते.
दरम्यान, विहित कार्यपद्धतीनुसार कायदेशीर नमुना चार भागांमध्ये गोळा केला जातो. एक भाग तपासणीसाठी प्रयोगशाळेत पाठवला जातो, तर दुसरा भाग नियुक्त अधिकाऱ्याच्या (DO) कार्यालयात सुरक्षित ठेवला जातो.
त्यांनी सांगितले की, अन्न सुरक्षा प्रयोगशाळेचा चाचणी अहवाल १४ दिवसांच्या आत नियुक्त अधिकाऱ्याकडे पाठवला जातो. जर एखादा नमुना विहित मानकांनुसार नसल्याचे आढळले, तर संबंधित व्यवसाय मालकाला नोटीस बजावली जाते आणि नियमांनुसार, केंद्रीय प्रयोगशाळेत पुनर्चाचणी करण्याचा पर्याय उपलब्ध असतो. अन्न सुरक्षा मानकांचे उल्लंघन सिद्ध झाल्यास, न्यायालयामार्फत दंड आकारण्याची तरतूद आहे.
सर्वसामान्य नागरिकदेखील विहित कार्यपद्धतीनुसार तपासणी करून घेऊ शकतात.
अन्न सुरक्षा कायद्यांतर्गत, सामान्य नागरिकदेखील अन्न तपासणीसाठी अर्ज करू शकतात. यासाठी एक विहित नमुना अर्ज भरणे, आवश्यकतेनुसार संबंधित दुकानदाराला सूचित करणे आणि तपासणी शुल्क भरणे आवश्यक आहे. सिंग यांच्या मते, सामान्य नागरिक फॉर्म 5B द्वारे नमुना तपासणीसाठी अर्ज करू शकतात, तर अन्न सुरक्षा अधिकारी फॉर्म 5A वापरतात.
तक्रार खरी आढळल्यास, नियमांनुसार तपासणी शुल्क परत केले जाऊ शकते. तक्रार खोटी आढळल्यास, शुल्क परत केले जात नाही. भेसळयुक्त किंवा अस्वच्छ अन्न विकणाऱ्या दुकानाची माहिती संबंधित अन्न सुरक्षा अधिकारी किंवा विभागीय कार्यालयाला कळवता येते.
मिठाईमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या घटकांविषयी आणि रंगांविषयीची माहिती महत्त्वाची असते.
तपेश्वरी सिंग यांनी ग्राहकांना मिठाई खरेदी करताना सावधगिरी बाळगण्याचा सल्लाही दिला. त्यांनी सांगितले की, मिठाईच्या दुकानांनी वापरलेल्या घटकांची माहिती प्रदर्शित केली पाहिजे. खाद्यपदार्थांमध्ये केवळ परवानगी असलेले खाद्यरंगच वापरले जाऊ शकतात, तर औद्योगिक रंगांच्या वापरास मनाई आहे.
मिठाईंवर वापरले जाणारे चांदीचे काम आणि त्याचे पर्याय देखील अन्न सुरक्षा मानकांचे पालन करणारे असले पाहिजेत. डाळी किंवा इतर खाद्यपदार्थांमध्ये लेडक्रोमेटसारख्या विषारी रसायनांचा वापर आरोग्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करू शकतो आणि कायद्याने त्यावर बंदी आहे.
त्यांनी सांगितले की, खाद्यपदार्थ खरेदी करताना जागरूक राहणे, संशयास्पद मालाबाबत विभागाला माहिती देणे आणि आवश्यक असल्यास विहित कार्यपद्धतीनुसार त्याची तपासणी करून घेणे, ही भेसळ रोखण्यासाठी महत्त्वाची पाऊले आहेत.
