इस्रोने एनव्हीएस-०३ उपग्रह यशस्वीरित्या प्रक्षेपित केला.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) ३० ऑक्टोबर २०२६ च्या रात्री आपल्या जीएसएलव्ही-एफ१८ रॉकेटचा वापर करून, पुढच्या पिढीचा नेव्हिगेशन उपग्रह एनव्हीएस-०३ यशस्वीरित्या प्रक्षेपित केला. हे प्रक्षेपण रात्री ११:५१ वाजता आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून करण्यात आले. ही मोहीम भारताची स्वदेशी उपग्रह नेव्हिगेशन प्रणाली, नॅव्हिक (NavIC), अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. इस्रोच्या मते, उपग्रहाला त्याच्या निर्धारित भूस्थिर हस्तांतरण कक्षेत (GTO) यशस्वीरित्या स्थापित करण्यात आले आहे.
भारताच्या सीमेपलीकडे १,५०० किमी पर्यंत NavIC चे कव्हरेज
एनव्हीएस-०३ भारताच्या प्रादेशिक नौकानयन प्रणाली, नॅव्हिकच्या सेवा अधिक मजबूत करण्यास मदत करेल. या प्रणालीचे कार्यक्षेत्र भारताच्या संपूर्ण भूभागावर, देशाच्या भू-राजकीय सीमांच्या पलीकडे सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंत विस्तारलेले आहे. यामुळे नागरी आणि व्यावसायिक वापरकर्त्यांना नौकानयन सेवा उपलब्ध होतील. नॅव्हिकच्या अधिकृत प्रतिबंधित सेवेचा वापर सामरिक आणि संरक्षण क्षेत्रांमध्येही केला जाऊ शकतो. तथापि, १,५०० किलोमीटरचा आकडा हा प्रणालीचे व्याप्ती क्षेत्र दर्शवतो, लष्करी लक्ष्य शोधण्याचे अंतर नव्हे.
NVS-03 ची तीन प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये
एनव्हीएस-०३ हा भारताच्या दुसऱ्या पिढीतील दिशादर्शन उपग्रह समूहातील तिसरा उपग्रह आहे. याची रचना NavIC सेवांचे सातत्य आणि क्षमता वाढवण्यासाठी करण्यात आली आहे. यामध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण तांत्रिक सुधारणा आहेत, ज्यामुळे भारताच्या स्वदेशी अंतराळ तंत्रज्ञानाला चालना मिळेल.
स्वदेशी अणुघड्याळे अचूक वेळ दर्शवतील.
या उपग्रहामध्ये आयात केलेल्या अणुघड्याळांसोबतच, भारताने विकसित केलेले अणुघड्याळही बसवण्यात आले आहे. उपग्रह दिशादर्शन प्रणालीमध्ये अचूक वेळेची गणना अत्यंत महत्त्वाची असते. या वेळेच्या आधारे स्थान आणि दिशादर्शनाची माहिती तयार केली जाते. हे स्वदेशी अणुघड्याळ भारताच्या तांत्रिक आत्मनिर्भरतेलाही चालना देईल.
L1 सिग्नलमुळे डिव्हाइसची सुसंगतता सुधारते.
NVS-03 मध्ये विद्यमान L5 आणि S-बँड सिग्नल्स व्यतिरिक्त L1 फ्रिक्वेन्सी सिग्नलचाही समावेश आहे. यामुळे NavIC ची विविध प्रकारच्या नेव्हिगेशन रिसीव्हर्स आणि उपकरणांसोबतची सुसंगतता वाढण्यास मदत होईल. हा बदल सामान्य वापरकर्त्यांसाठी नेव्हिगेशन सेवा अधिक सुलभ करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
NavIC म्हणजे काय आणि ते कसे काम करते?
NavIC म्हणजे 'नॅव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन'. ही इस्रोने विकसित केलेली भारताची स्वदेशी प्रादेशिक उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली आहे. अमेरिकेच्या GPS, रशियाच्या GLONASS, युरोपच्या Galileo आणि चीनच्या BeiDou प्रमाणेच, NavIC उपग्रहाद्वारे स्थान, दिशादर्शन आणि वेळ (PNT) सेवा पुरवते. भारत आणि आसपासच्या परिसरात स्वायत्त दिशादर्शन प्रदान करणे हा याचा उद्देश आहे.
NavIC च्या दोन प्रमुख सेवा
NavIC प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या सेवा पुरवते. पहिली आहे स्टँडर्ड पोझिशनिंग सर्व्हिस (SPS), जी नागरी आणि व्यावसायिक वापरकर्त्यांद्वारे वापरली जाऊ शकते. दुसरी आहे रिस्ट्रिक्टेड सर्व्हिस (RS), जी अधिकृत वापरकर्त्यांसाठी एक एनक्रिप्टेड नेव्हिगेशन सेवा आहे. तिचा वापर सामरिक आणि संरक्षण क्षेत्रांमध्ये केला जाऊ शकतो. रस्ते, हवाई आणि सागरी वाहतूक, मोबाईल नेव्हिगेशन, आपत्ती व्यवस्थापन, अचूक शेती आणि सर्वेक्षण यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही NavIC उपयुक्त आहे.
कारगिल युद्धानंतर स्वदेशी नौकानयनाची गरज भासली.
भारताची स्वतःच्या नौवहन प्रणालीची गरज ही १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या अनुभवाशी देखील जोडलेली आहे. त्यावेळी, दुर्गम पर्वतीय प्रदेशात अचूक स्थान आणि नौवहनाचे महत्त्व अधोरेखित झाले होते. परदेशी जीपीएस सेवांवरील अवलंबित्वाबाबत धोरणात्मक चिंताही निर्माण झाली होती. या पार्श्वभूमीवर, भारताने एक स्वतंत्र प्रादेशिक नौवहन क्षमता विकसित करण्याच्या दिशेने काम सुरू केले. यातूनच इंडियन रिजनल नॅव्हिगेशन सॅटेलाइट सिस्टीम (IRNSS) या प्रकल्पाची सुरुवात झाली, ज्याचे नाव नंतर NavIC असे ठेवण्यात आले.
NVS-02 च्या तांत्रिक बिघाडानंतरची महत्त्वाची मोहीम
NVS-03 चे प्रक्षेपण महत्त्वपूर्ण आहे, कारण जानेवारी २०२५ मध्ये प्रक्षेपित झालेले NVS-02 त्याच्या नियोजित कार्यान्वयन कक्षेत पोहोचण्यात अयशस्वी ठरले होते. इस्रोने २९ जानेवारी २०२५ रोजी GSLV-F15 रॉकेटचा वापर करून NVS-02 ला हस्तांतरण कक्षेत (transfer orbit) स्थापित केले होते, परंतु त्यानंतरची कक्षा उंचावण्याची प्रक्रिया अयशस्वी ठरली. तपासणीत असे उघड झाले की, कक्षा उंचावणाऱ्या इंजिनच्या ऑक्सिडायझर लाइनमधील पायरो व्हॉल्व्हपर्यंत आवश्यक ड्राइव्ह सिग्नल पोहोचला नाही. या घटनेनंतर, भविष्यातील मोहिमांसाठी पायरो प्रणालीची विश्वसनीयता अधिक मजबूत करण्याची आणि अतिरिक्त सुरक्षा उपाययोजना करण्याची शिफारस करण्यात आली.
प्रक्षेपणानंतर पुढचा टप्पा काय असेल?
GSLV-F18 ने NVS-03 ला भूस्थिर हस्तांतरण कक्षेत स्थापित केले. त्यानंतर, उपग्रह त्याच्या अंतर्गत प्रणोदन प्रणालीचा वापर करून निर्धारित भूस्थिर परिचालन कक्षेत पोहोचण्यासाठी आवश्यक कक्षीय हालचाली करेल. त्यानंतर त्याच्या तांत्रिक प्रणाली आणि दिशादर्शन संकेतांची चाचणी घेतली जाईल. या प्रक्रिया यशस्वीरित्या पूर्ण झाल्यानंतरच उपग्रहाच्या सेवांचा नियमितपणे वापर करता येईल.
NVS-04 आणि NVS-05 द्वारे NavIC आणखी मजबूत केले जाईल.
एनव्हीएस-०३ हा भारताच्या पाच उपग्रहांच्या दुसऱ्या पिढीतील दिशादर्शन उपग्रह कार्यक्रमाचा एक भाग आहे. एनव्हीएस-०१ आणि एनव्हीएस-०२ नंतर एनव्हीएस-०३ प्रक्षेपित करण्यात आला. यानंतर एनव्हीएस-०४ आणि एनव्हीएस-०५ यांचा समावेश करण्याची योजना आहे. या उपग्रहांच्या माध्यमातून, भारत आपल्या दिशादर्शन नेटवर्कची क्षमता, विश्वसनीयता आणि सेवांचे सातत्य वाढवू इच्छितो. ही मोहीम स्वदेशी अंतराळ तंत्रज्ञानाच्या विकासात आणि भारताच्या सामरिक तांत्रिक आत्मनिर्भरतेमध्ये एक महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे.
