इस्रोने एनव्हीएस-०३ उपग्रह कक्षेत स्थापित केला.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) देशाची स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली, 'नॅविक' (NavIC – Navigation with Indian Constellation), अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. इस्रोने पुढच्या पिढीचा नेव्हिगेशन उपग्रह एनव्हीएस-०३ (NVS-03) भूस्थिर हस्तांतरण कक्षेत (Geosynchronous Transfer Orbit – GTO) स्थापित केला आहे. या मोहिमेमुळे भारताच्या स्वतःच्या नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाला नवीन क्षमता प्राप्त झाल्या आहेत. परदेशी नेव्हिगेशन प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि देशातील स्वदेशी स्थान, दिशादर्शन व वेळ सेवा अधिक मजबूत करणे, हा यामागील उद्देश आहे.
जीएसएलव्ही-एफ१८ रॉकेटवरून प्रक्षेपित केले.
शुक्रवारी रात्री ११:५१ वाजता श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून ५० मीटर उंच, तीन टप्प्यांच्या GSLV-F18 रॉकेटचे प्रक्षेपण झाले. या रॉकेटने २,२३२ किलोग्रॅम वजनाच्या NVS-03 उपग्रहाला त्याच्या निर्धारित भूस्थिर हस्तांतरण कक्षेत स्थापित केले. या यशामुळे भारताच्या स्वदेशी दिशादर्शन प्रणालीला चालना मिळण्यास मदत होईल.
NavIC स्मार्टफोन आणि वेअरेबल उपकरणांमध्येही उपयुक्त ठरेल.
NVS-03 चे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची नवीन सिग्नल क्षमता. हा उपग्रह L1, L5 आणि S बँडमध्ये सिग्नल प्रसारित करेल. पूर्वी, नेव्हिगेशन प्रणाली प्रामुख्याने L5 आणि S बँडमध्ये कार्यरत होत्या. L1 बँडच्या समावेशामुळे त्याची उपयुक्तता वाढण्याची अपेक्षा आहे. L1 फ्रिक्वेन्सीचा वापर जगभरात स्मार्टफोन, स्मार्टवॉच आणि इतर आधुनिक वेअरेबल उपकरणांमध्ये केला जातो. या बदलामुळे सामान्य उपकरणांमध्ये स्वदेशी नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाचा वापर सुलभ होऊ शकतो.
उपग्रहामध्ये स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळ बसवलेले आहे.
एनव्हीएस-०३ मध्ये इस्रोच्या स्पेस ॲप्लिकेशन्स सेंटरने विकसित केलेले स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळ बसवलेले आहे. उपग्रह मार्गदर्शनामध्ये अचूक वेळ मोजणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उपग्रहांकडून मिळालेल्या संकेतांमधील वेळेच्या फरकाच्या आधारे स्थान निश्चित केले जाते. या स्वदेशी तंत्रज्ञानामुळे मार्गदर्शनाच्या क्षमतांमध्ये वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.
भारताच्या सीमेपासून १,५०० किमी पर्यंत सेवा उपलब्ध असेल.
NavIC हे अमेरिकेच्या GPS प्रमाणेच स्थान, दिशादर्शन आणि वेळ (PNT) सेवा पुरवण्यासाठी विकसित करण्यात आले आहे. त्याची व्याप्ती भारतामध्ये आणि भारताबाहेर सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंत आहे. रस्ते वाहतूक, सागरी दिशादर्शन, विमान वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन आणि सामरिक कारवायांमध्ये याचा उपयोग महत्त्वपूर्ण ठरू शकतो.
NVS-02 मधील तांत्रिक बिघाडातून मिळालेले धडे
इस्रोने मागील अनुभवांमधून मिळालेल्या धड्यांच्या आधारे एनव्हीएस-०३ मोहिमेत तांत्रिक बदलही केले आहेत. जानेवारी २०२५ मध्ये झालेल्या एनव्हीएस-०२ मोहिमेदरम्यान, कनेक्टरमधील बिघाडामुळे उपग्रहाची प्रणोदन प्रणाली अपेक्षेप्रमाणे कार्य करू शकली नाही. यामुळे उपग्रहाला अंतिम कक्षेत पोहोचण्यात अडचणी निर्माण झाल्या. अशी समस्या टाळण्यासाठी, एनव्हीएस-०३ मध्ये विशेष अभियांत्रिकी व्यवस्था अवलंबण्यात आली आहे.
जीएसएलव्हीचे २० वे उड्डाण देखील महत्त्वपूर्ण होते.
एनव्हीएस-०३ चे प्रक्षेपण जीएसएलव्ही-एफ१८ रॉकेटसाठी देखील महत्त्वपूर्ण होते. हे जीएसएलव्हीचे २० वे उड्डाण आहे. सुरुवातीला, त्याच्या क्रायोजेनिक तिसऱ्या टप्प्यातील तांत्रिक गुंतागुंतीमुळे रॉकेटला अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागला. यामुळे त्याला अनौपचारिकपणे 'नॉटी बॉय' असे टोपणनाव मिळाले. सततच्या चाचण्या, तांत्रिक सुधारणा आणि अनुभवातून इस्रोने आपल्या क्षमतांमध्ये वाढ केली आहे. जीएसएलव्ही-एफ१८ चे यश हे भारताच्या अंतराळ तंत्रज्ञान आणि भविष्यातील मोहिमांसाठी एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धी आहे.
स्वदेशी नौकानयन तंत्रज्ञान अधिक बळकट होईल.
एनव्हीएस-०३ चे प्रक्षेपण हे भारताचे स्वतःचे नेव्हिगेशन नेटवर्क मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. एल१ बँडच्या उपलब्धतेमुळे स्मार्टफोन आणि इतर प्रगत उपकरणांमध्ये नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढेल, तसेच वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन आणि सामरिक गरजांसाठीच्या स्वदेशी नेव्हिगेशन सेवा अधिक मजबूत होतील.
