उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यातील भारत-चीन सीमेजवळ वसलेले माना गाव त्याच्या सौंदर्यासाठी, धार्मिक महत्त्वासाठी आणि ऐतिहासिक ओळखीसाठी ओळखले जाते. सुमारे चार वर्षांपूर्वी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी याच गावातून एक विशेष संदेश दिला होता. ते म्हणाले होते की, सीमावर्ती गावांना देशाचे शेवटचे नव्हे, तर पहिले गाव म्हटले पाहिजे. यानंतर माना गावाने देशभरात चर्चेला सुरुवात केली. मात्र, हिवाळा सुरू झाल्याने हे गाव हळूहळू ओस पडत आहे.
पहिल्यांदा पाहता, देशातील पहिले गाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गावातील लोक दरवर्षी अनेक महिन्यांसाठी आपली घरे का सोडतात, हे आश्चर्यकारक वाटू शकते. याचे कारण केवळ हिमवृष्टी नाही, तर तेथील खडतर भौगोलिक परिस्थिती, दैनंदिन गरजा आणि उपजीविका हीदेखील आहेत.
पंतप्रधान मोदी यांनी २०२२ मध्ये माना या गावाला देशातील पहिले गाव म्हणून घोषित केले होते.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २१ ऑक्टोबर २०२२ रोजी उत्तराखंडचा दौरा केला. या दौऱ्यादरम्यान त्यांनी केदारनाथ आणि बद्रीनाथ मंदिरांना भेट दिली, तसेच माना गावात आयोजित एका कार्यक्रमातही भाग घेतला.
येथील आपल्या भाषणात ते म्हणाले होते की, पूर्वी सीमावर्ती भागातील गावांना देशातील शेवटची गावे म्हटले जात असे, पण आता त्यांना देशातील पहिली गावे मानले पाहिजे.
पंतप्रधानांच्या वक्तव्याने मानाला तिच्या अस्मितेबद्दल एक नवीन दृष्टीकोन दिला. सीमावर्ती गावांना विकासाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे आणि तेथे राहणाऱ्या लोकांचे महत्त्व अधोरेखित करणे, हे त्याचे उद्दिष्ट होते.
दरवर्षी हिवाळ्यात माना गाव ओसाड का पडते?
माना गाव समुद्रसपाटीपासून अंदाजे १०,५०० फूट उंचीवर वसलेले आहे. उंच हिमालयात वसलेले असल्यामुळे, येथील हवामान हिवाळ्यात खूपच कठोर असू शकते.
या प्रदेशात नोव्हेंबर ते एप्रिल दरम्यान मुसळधार हिमवृष्टी होते. तापमान गोठणबिंदूच्या खूप खाली जाते आणि रस्त्यांवर बर्फ साचल्याने प्रवास करणे अवघड होते.
पाण्याचे स्रोत अनेकदा गोठतात, ज्यामुळे दैनंदिन गरजा भागवणे आव्हानात्मक बनते. परिणामी, गावकरी हिवाळ्यात आपली घरे सोडून सखल भागांमध्ये स्थलांतर करतात.
उत्तराखंड पर्यटन विभागाच्या म्हणण्यानुसार, नोव्हेंबर ते एप्रिल दरम्यान होणाऱ्या मुसळधार हिमवृष्टीमुळे माना परिसरात पोहोचणे देखील अवघड होते.
बद्रीनाथ धामचे दरवाजे बंद होताच, गावाचे सौंदर्य नाहीसे होते.
माना गावाच्या अर्थव्यवस्थेचा मोठा भाग बद्रीनाथ धामला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंवर आणि पर्यटकांवर अवलंबून आहे, जिथे तीर्थयात्रेच्या हंगामात मोठ्या संख्येने लोक येतात.
गावकऱ्यांची अनेक दुकाने आणि छोटे व्यवसाय पर्यटकांवर अवलंबून असतात. लोकरीचे कपडे, हस्तकला वस्तू आणि स्थानिक उत्पादनांच्या विक्रीतूनही उत्पन्न मिळते.
पण हिवाळ्यासाठी बद्रीनाथ धामचे दरवाजे बंद होताच, पर्यटकांची गर्दी कमी होते. हिमवर्षाव आणि थंडीमुळे गावातील जीवनदेखील कठीण होते.
यावर्षी, १६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी रात्री ९:३७ वाजता बद्रीनाथ मंदिराचे दरवाजे हिवाळ्याच्या हंगामासाठी बंद करण्यात आले. यासोबतच तीर्थयात्रेच्या हंगामाची सांगता झाली.
माना गावातील लोक कुठे जातात?
गावांची लोकवस्ती कमी होणे म्हणजे लोकांनी आपली घरे कायमची सोडली आहेत असा अर्थ होत नाही. खरे तर, हे दरवर्षी होणारे एक हंगामी स्थलांतर आहे.
माना येथील अनेक कुटुंबे हिवाळ्यात सखल भागांमध्ये स्थलांतर करतात. काही गोपेश्वर आणि इतर जवळपासच्या भागांमध्ये स्थायिक होतात, तर काही सखल वस्त्यांमधील त्यांच्या दुसऱ्या घरांमध्ये जातात.
या काळात काही कुटुंबे लोकरीचे कपडे आणि हस्तकला बनवण्याचे कामही करतात. हवामान सुधारल्यावर आणि बद्रीनाथ यात्रा सुरू झाल्यावर, गावकरी आपापल्या गावी परत जातात.
इंडियन एक्सप्रेसच्या वृत्तानुसार, माना येथील अनेक कुटुंबे सुमारे पाच महिने खालच्या प्रदेशात हिवाळा घालवतात, या काळात हस्तकलांचे काम करतात आणि पर्यटन हंगाम सुरू झाल्यावर पर्यटकांना आपली उत्पादने विकण्यासाठी परत येतात.
एका व्हायरल व्हिडिओमध्ये, एका व्लॉगरने गाव ओसाड पडण्यामागील कारण स्पष्ट केले आहे.
माना गाव रिकामे होत असल्याचा एक व्हिडिओ सध्या सोशल मीडियावर व्हायरल होत आहे. चमोली येथील कंटेंट क्रिएटर सचिन नेगी यांनी दाखवून दिले आहे की, हिवाळ्याच्या आगमनाने भारतातील हे पहिले गाव कसे रिकामे होऊ लागले आहे.
या व्हिडिओमध्ये गावातील बदलती परिस्थिती आणि लोक आपली घरे सोडून जात असल्याची दृश्ये दिसत आहेत. नवभारत टाइम्समधील एका वृत्तानुसार, हा व्हिडिओ ५६ लाखांहून अधिक वेळा पाहिला गेला आहे.
लोकांनी व्हिडिओवर विविध प्रश्नही विचारले. काही वापरकर्त्यांना जाणून घ्यायचे होते की गावकरी कुठे जातात आणि त्यांना परत यायला किती वेळ लागतो.
टिप्पण्यांमध्ये लोकांनी सांगितले की, बद्रीनाथ आणि आसपासच्या उंच भागातील अनेक कुटुंबे हिवाळ्यात खालच्या गावांमध्ये जातात आणि हवामान बदलल्यावर परत येतात.
भारताचे पहिले गाव सहा महिन्यांनंतर पुन्हा पूर्णपणे गजबजले आहे.
हिवाळ्यात माना गावातील घरे बंद असली आणि रस्ते ओसाड दिसत असले तरी, गावाचा हा ओसाडपणा कायमचा नाही.
एप्रिल-मेच्या सुमारास हवामान अनुकूल होऊ लागते. बर्फ वितळू लागल्यावर आणि बद्रीनाथ यात्रेची तयारी सुरू झाल्यावर, गावकरी आपापल्या गावांमध्ये परत येऊ लागतात.
यानंतर, मानाचे रस्ते पुन्हा एकदा गजबजू लागतात. दुकाने उघडतात, पर्यटक येतात आणि स्थानिक व्यवसाय पुन्हा सुरू होतात.
त्यामुळे, माना गाव उन्हाळ्यात गजबजलेले असते आणि हिवाळ्यात शांत असते. ही येथील लोकांसाठी एक गरज तर आहेच, शिवाय हिमालयीन जीवनशैलीचाही एक भाग आहे.
शेवटी, भारताचे पहिले गाव असलेले माना, हिवाळ्यात ओसाड असले तरी, तिथल्या लोकांचे त्यांच्या गावाशी असलेले नाते अतूट आहे. ऋतू बदलताच ते आपल्या घरी आणि आपल्या जमिनीवर परत येतात.






