Home भारत How to Spot a Liar Body Language: समोरची व्यक्ती खोटं बोलत आहे...

How to Spot a Liar Body Language: समोरची व्यक्ती खोटं बोलत आहे का? हे कसे ओळखावे, याचा खुलासा एका माजी सीआयए अधिकाऱ्याने केला आहे.

कोणाशीतरी बोलताना, समोरची व्यक्ती खरं बोलत आहे की काहीतरी लपवण्याचा प्रयत्न करत आहे, असा प्रश्न अनेकदा पडतो. अशा परिस्थितीत, लोक अनेकदा त्यांच्या डोळ्यांकडे, चेहऱ्यावरील हावभावांकडे आणि हालचालींकडे लक्ष देतात. असे मानले जाते की नजर चुकवणे किंवा वारंवार इकडेतिकडे पाहणे हे खोटे बोलण्याचे लक्षण असू शकते. पण केवळ देहबोलीचे निरीक्षण करून खोटेपणा खरोखर ओळखता येतो का? सीआयएच्या माजी गुप्तहेर अधिकारी, मिशेल रिग्बी असद यांनी या विषयावर काही मनोरंजक अनुभव सांगितले आहेत. त्यांच्या मते, खोटेपणा ओळखण्यासाठी केवळ एकाच संकेतावर अवलंबून राहणे हा योग्य मार्ग नाही. खरा सुगावा एखाद्या व्यक्तीच्या नेहमीच्या वागणुकीतील अचानक बदलांमध्ये आणि ती व्यक्ती जे बोलणे टाळते त्या गोष्टींमध्ये असू शकतो.

नजर चुकवणे किंवा हातपाय हलवणे हे खोटे बोलण्याचे निश्चित लक्षण नाही.

मिशेल रिग्बी-असाद यांनी 'बिझनेस इनसायडर'ला दिलेल्या एका मुलाखतीत स्पष्ट केले की, एखादी व्यक्ती खोटे बोलत आहे की नाही हे ओळखण्यासाठी केवळ एक वर्तन किंवा हावभाव पुरेसा नसतो. चित्रपटांमध्ये अनेकदा खोटारडी व्यक्ती नजर चुकवते किंवा वारंवार आपले हातपाय हलवते असे दाखवले जाते. पण वास्तविक जीवनात असा कोणताही निश्चित नियम नाही.

अनेक लोक अस्वस्थता, तणाव किंवा अस्वस्थतेमुळे देखील दुसरीकडे पाहू शकतात. त्याचप्रमाणे, संभाषणादरम्यान एखादी व्यक्ती अस्वस्थ दिसत असेल, तर याचा अर्थ असा नाही की ती खोटे बोलत आहे. असदच्या मते, एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनातील बदल समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

सर्वप्रथम त्या व्यक्तीचे सर्वसाधारण वर्तन समजून घ्या.

असदच्या मते, एखाद्याच्या वर्तनातील बदल ओळखण्यापूर्वी, ते सामान्य परिस्थितीत कसे वागतात हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे: ते कसे बोलतात, कसे बसतात आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरचे हावभाव काय असतात.

मग, जेव्हा एखाद्या संवेदनशील किंवा अवघड विषयाबद्दल प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा त्यांच्या वागणुकीतील कोणत्याही बदलांकडे लक्ष द्या. जर ती व्यक्ती एखाद्या विशिष्ट प्रश्नामुळे अचानक अस्वस्थ झाली, तिची बसण्याची पद्धत बदलली, किंवा तिने अनपेक्षित प्रतिसाद दिला, तर हे एक लक्षण असू शकते की त्यांना तो विषय हाताळायला सोयीस्कर वाटत नाही.

मात्र, याचा अर्थ असा नाही की तो नक्कीच खोटे बोलत आहे. अधिक प्रश्न विचारून प्रकरण समजून घेण्यासाठी हा केवळ एक संकेत असू शकतो.

जेव्हा एका देशाचे नाव ऐकल्यावर तो अधिकारी उशीला मिठी मारू लागला

मिशेल असद यांनी त्यांच्या सीआयए कारकिर्दीतील एक मनोरंजक किस्सा देखील सांगितला. त्यांच्यावर एका अरब गुप्तचर अधिकाऱ्याच्या वर्तनाचे मूल्यांकन करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. तो अधिकारी सीआयएला माहिती पुरवत असतानाच, गुप्तपणे दुसऱ्या देशाच्या गुप्तचर संस्थेसाठीही काम करत असल्याचा संशय होता.

असदने सर्वप्रथम त्याच्या केस फाईलचे पुनरावलोकन केले आणि त्यानंतर त्याच्याशी अनेक तास चर्चा केली. सुरुवातीला, त्या अधिकाऱ्याचा सर्वसाधारण स्वभाव समजून घेण्यासाठी त्यांनी सामान्य विषयांवर चर्चा केली. मग, त्यांनी वेगवेगळ्या देशांची नावे घ्यायला सुरुवात केली.

ज्या देशावर त्याला सर्वाधिक संशय होता त्याचे नाव घेताच, तो अधिकारी सोफ्यावर ताठ बसला. त्याने आपल्या पाठीमागे बाळगलेली एक उशी बाहेर काढली, तिचा घोळ घातला आणि तिला मिठी मारली. जेव्हा असदने विषय बदलला, तेव्हा तो पुन्हा भानावर आला आणि त्याने ती उशी परत जागेवर ठेवली.

काही मिनिटांनंतर, असदने पुन्हा त्याच देशाचा उल्लेख केला. यावेळी, त्या अधिकाऱ्याने उशीला मिठी मारत तशीच प्रतिक्रिया दिली. असदच्या मते, आपण असे करत आहोत हे त्या माणसाच्या स्वतःच्याही लक्षात आले नव्हते. नंतर त्याला कळले की त्याचा संशय खरा होता आणि तो अधिकारी प्रत्यक्षात दुसऱ्या देशाच्या गुप्तचर संस्थेसाठी काम करत होता.

कधीकधी तो सोडाच्या डब्यांची भिंत बांधायचा, आणि मग अचानक कोणीतरी निघून जायचं.

असद म्हणाला की, त्याच्या कारकिर्दीत त्याने लोकांच्या अनेक विचित्र प्रतिक्रिया पाहिल्या आहेत. एक माणूस, अवघड प्रश्नांची उत्तरे देताना, स्वतःमध्ये आणि समोरच्या व्यक्तीमध्ये कोका-कोलाच्या कॅनची भिंत उभारू लागला. दुसऱ्या एका माणसाला त्याच्या पत्नीबद्दल प्रश्न विचारल्यावर, तो अचानक खुर्चीवरून उठून बाथरूममध्ये गेला.

या घटनांचा अर्थ असा नव्हता की ती व्यक्ती नेहमीच खोटे बोलत होती. मात्र, जेव्हा एखाद्या विशिष्ट प्रश्नाला दिलेले उत्तर नेहमीच्या वागणुकीपेक्षा वेगळे असायचे, तेव्हा असदला अधिक तपास करणे महत्त्वाचे वाटायचे.

त्याच्या मते, एखाद्या व्यक्तीच्या वागण्यातील अचानक बदल हा एक संकेत असू शकतो की, एखादा विषय त्याच्यासाठी गैरसोयीचा आहे किंवा तो त्याविषयी काहीतरी लपवत आहे.

खोटेपणा ओळखण्यासाठी, केवळ काय बोलले जाते याकडेच नव्हे, तर शांततेकडेही लक्ष द्या.

असदने त्याच्या कारकिर्दीतील आणखी एक अनुभव सांगितला, ज्यात त्याने खोटेपणा एखाद्याच्या देहबोलीवरून नाही, तर त्याच्या बोलण्यातील त्रुटींवरून ओळखला.

त्याने सांगितले की, एकदा त्याला दुहेरी गुप्तहेर असल्याचा संशय असलेल्या एका माणसाची मुलाखत घ्यावी लागली होती. त्याने त्याच्याशी जवळपास आठ तास संवाद साधला. मुलाखत संपल्यानंतर, त्याला असे वाटले की त्या संभाषणातून कोणतीही महत्त्वपूर्ण माहिती मिळाली नाही.

पण सुमारे दोन आठवड्यांनंतर जेव्हा त्याने आपल्या नोंदी पुन्हा वाचल्या, तेव्हा त्याच्या लक्षात एक महत्त्वाची गोष्ट आली: संपूर्ण मुलाखतीदरम्यान, ज्या सरकारच्या विरोधात काम करत असल्याचा तो दावा करत होता, त्या सरकारबद्दल त्या माणसाने एकही नकारात्मक गोष्ट सांगितली नव्हती. वास्तविक पाहता, तो गुप्तपणे त्याच सरकारसाठी काम करत होता.

असदच्या लक्षात आले की या प्रकरणातील सर्वात मोठा पुरावा म्हणजे तो माणूस काय म्हणाला हे नसून, संपूर्ण संभाषणादरम्यान तो काय म्हणाला नाही हे होते.

देहबोली खरंच खोटं ओळखू शकते का?

मिशेल असद यांच्या अनुभवांवरून असे दिसून येते की, संभाषणादरम्यान एखाद्या व्यक्तीच्या हावभावांकडे, प्रतिक्रियां आणि वर्तनातील सर्वसाधारण बदलांकडे लक्ष देणे उपयुक्त ठरू शकते. तथापि, खोटे ओळखण्याचा देहबोली हा एक खात्रीशीर मार्ग मानला जाऊ शकत नाही.

एखाद्या प्रश्नाला उत्तर देताना एखाद्या व्यक्तीची अस्वस्थता, नजर चुकवणे किंवा गप्प राहणे हे तणाव, लाज किंवा इतर कारणांमुळे असू शकते. त्यामुळे, केवळ एका हावभावावरून कोणीतरी खोटारडा आहे असे गृहीत धरणे योग्य नाही.

संभाषण काळजीपूर्वक ऐकणे, त्या व्यक्तीचे सर्वसाधारण वर्तन समजून घेणे आणि त्यांच्या प्रतिसादांमधील विसंगती लक्षात घेणे, हे महत्त्वाचे आहे. कधीकधी, एखादी व्यक्ती जे प्रत्यक्षात बोलते त्यापेक्षा, जी माहिती उघड करणे टाळत असते ती अधिक महत्त्वाची असते.