लहानपणापासून स्वातंत्र्य लढ्याशी जोडलेले
भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचे बालपण स्वातंत्र्य चळवळीच्या वातावरणात गेले. त्यांचे आई-वडील, जवाहरलाल नेहरू आणि कमला नेहरू, महात्मा गांधींसोबत स्वातंत्र्य लढ्यात सक्रिय होते. इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्रस्टच्या अधिकृत वेबसाइटनुसार, इंदिरा सुमारे दोन वर्षांच्या असतानाच त्यांचे कुटुंब स्वातंत्र्य चळवळीत सामील झाले. नेहरू कुटुंबाचे घर अनेकदा चळवळीतील लोकांसाठी बैठकांचे केंद्र होते. या वातावरणामुळे इंदिरा यांच्या मनात लहानपणापासूनच देशाचे स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रीय चळवळीबद्दल आवड निर्माण झाली.
वयाच्या चौथ्या वर्षी मी तुरुंगात जाण्याचे दृश्य पाहिले.
इंदिरा गांधी सुमारे चार वर्षांच्या असताना त्यांनी त्यांचे आजोबा मोतीलाल नेहरू आणि वडील जवाहरलाल नेहरू यांना तुरुंगात जाताना पहिल्यांदा पाहिले. त्यावेळी ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचे आंदोलन जोर धरत होते आणि नेहरू कुटुंब त्यात सक्रियपणे सहभागी होते. परदेशी वस्तूंच्या बहिष्काराचा इंदिरा गांधींवरही परिणाम झाला. सुमारे पाच वर्षांच्या असताना त्यांनी आपली आवडती परदेशी बाहुली जाळून टाकली. या घटनेची आठवण काढताना त्या नंतर म्हणाल्या की, जणू काही आपण कोणाचीतरी हत्या करत आहोत असे त्यांना वाटले होते.
बाल चरखा संघापासून सुरुवात केली
१९२४ पर्यंत, महात्मा गांधींचे चरखा हे स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे प्रतीक बनले होते. इंदिरा गांधींनीही चरखा चालवायला शिकून घेतला आणि मुलांना सहभागी करून घेण्यासाठी बाल चरखा संघाची स्थापना केली. ही गांधी चरखा संघाची खास मुलांसाठी असलेली एक शाखा होती. मुले सूत कातणे आणि विणकाम शिकली. आपल्या एका भाषणात इंदिरा गांधींनी उल्लेख केला की, त्या काळात चरख्याऐवजी सूत कातण्याचे चाक वापरले जात असे. मुलांना संघटित करण्याच्या या उपक्रमानेच वानर सेनेच्या स्थापनेचा मार्ग मोकळा केला.
वानरांची सेना तयार करण्याची कल्पना का सुचली?
इंदिरा गांधी आठवतात की, जेव्हा त्यांनी काँग्रेसमध्ये सामील होण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा त्यांना सांगण्यात आले की त्या खूप लहान आहेत. त्यानंतर त्यांनी स्वतःची बाल संघटना स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. या संघटनेचे नाव रामायणातील वानरसेनेवरून ठेवण्यात आले, ज्यांनी प्रभू रामांना मदत केली होती. इंदिरा यांनी वयाच्या सुमारे १२ व्या वर्षी हा गट स्थापन केला. ही १९३० च्या दशकातील गोष्ट आहे, जेव्हा दांडी मार्च आणि सविनय अवज्ञा आंदोलनाच्या माध्यमातून ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचा विरोध तीव्र होत होता.
पहिल्या सभेत एक हजाराहून अधिक मुले जमली होती.
वानर सेनेच्या पहिल्या सभेला एक हजाराहून अधिक मुले आणि मुली उपस्थित होते. सुरुवातीला, काही वडीलधाऱ्यांनी या बाल संघटनेला गांभीर्याने घेतले नाही आणि तिची थट्टाही केली. पण इंदिरा गांधी डगमगल्या नाहीत. त्यांनी मुलांना एकत्र केले आणि संघटना पुढे नेली. वेगवेगळ्या अहवालांमध्ये वानर सेनेच्या सदस्यांची संख्या वेगवेगळी सांगितली जाते. इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्रस्टच्या वेबसाइटनुसार, पहिल्या सभेत एक हजाराहून अधिक मुले उपस्थित होती, तर काही माध्यमांच्या वृत्तानुसार तिची सदस्यसंख्या सुमारे सहा हजार आहे.
मुलांनी चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
स्वातंत्र्य चळवळीदरम्यान वानर सेनेच्या सदस्यांनी अनेक लहान पण महत्त्वाची कामे पार पाडली. मुलांनी चळवळीत सहभागी असलेल्या वडीलधाऱ्यांना त्यांच्या दैनंदिन कामात मदत केली आणि गरज पडल्यास संदेशवाहकाची भूमिकाही बजावली. ब्रिटिश पोलिसांना मुलांवर तुलनेने कमी संशय होता, त्यामुळे त्यांच्यामार्फत माहिती प्रसारित करणे सोपे झाले. अशा प्रकारे, मुलांनी आपापल्या क्षमतेनुसार स्वातंत्र्य चळवळीत योगदान दिले.
शाळेच्या दप्तरात लपवून दिलेली कागदपत्रे
इंदिरा गांधींच्या शौर्याशी संबंधित एक घटना ट्रस्टच्या वेबसाइटवर नोंदवलेली आहे. १९३० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांनी आपल्या शाळेच्या दप्तरात लपवून वडिलांच्या घरातून एक महत्त्वाचा दस्तऐवज बाहेर नेला होता. त्यावेळी ते घर पोलिसांच्या निगराणीखाली होते. जेव्हा त्यांना थांबवण्यात आले, तेव्हा त्यांनी दावा केला की त्यांना शाळेला उशीर होत आहे आणि उशिरा पोहोचल्यास शिक्षा होऊ शकते. ही घटना लहान वयातच चळवळीशी संबंधित जोखमीच्या कार्यात त्यांचा सहभाग दर्शवते.
वानरसेना राजकीय प्रशिक्षणाचा आधार बनली.
अनेक इतिहासकार आणि लेखकांनी वानर सेनेला इंदिरा गांधींची सुरुवातीची राजकीय शाळा मानले आहे. या संघटनेच्या माध्यमातून त्या मुलांना संघटित करायला, गटांचे व्यवस्थापन करायला आणि सामूहिक उपक्रमांना प्रोत्साहन द्यायला शिकल्या. १९३८ मध्ये त्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या सदस्य झाल्या. पुढे त्यांनी देशाच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान म्हणून इतिहास घडवला आणि हे पद भूषवणारी त्या एकमेव महिला आहेत.
स्वातंत्र्य लढ्यात मुलांचे योगदान
वानर सेनेची कथा आपल्याला आठवण करून देते की, भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीत केवळ ज्येष्ठ नेते आणि प्रौढांचाच समावेश नव्हता; मुलांनीही त्यांच्या वयानुसार आणि क्षमतेनुसार योगदान दिले. संदेश पोहोचवून, आंदोलकांना मदत करून आणि संघटनात्मक कार्यात सहभागी होऊन त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्यात भूमिका बजावली. इतिहासात यापैकी अनेक योगदानांची तपशीलवार नोंद नाही, परंतु स्वातंत्र्य चळवळीच्या व्यापक चित्रासाठी मुलांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा होता.







