Home तंत्रज्ञान Plastic Waste Recycling Technology: शास्त्रज्ञ सूर्यप्रकाशाचा वापर करून प्लास्टिक कचऱ्याचे ऍसिटिक ऍसिडमध्ये...

Plastic Waste Recycling Technology: शास्त्रज्ञ सूर्यप्रकाशाचा वापर करून प्लास्टिक कचऱ्याचे ऍसिटिक ऍसिडमध्ये रूपांतर करत आहेत, हे प्रदूषण कमी करण्याचे एक तंत्रज्ञान आहे.

जागतिक स्तरावर प्लास्टिकचा वापर झपाट्याने वाढत असल्यामुळे, त्याच्या कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्याचे आव्हान अधिकच मोठे होत आहे. प्लास्टिकचा कचरा नद्यांमार्फत समुद्रात पोहोचत आहे आणि मायक्रोप्लास्टिक नावाच्या सूक्ष्म कणांच्या स्वरूपात पर्यावरणात जमा होत आहे. आता, कॅनेडियन शास्त्रज्ञांनी या समस्येवर उपाय म्हणून, प्लास्टिकचे कचऱ्याऐवजी एका उपयुक्त रासायनिक पदार्थात रूपांतर करण्याचा प्रयोग केला आहे.

हे तंत्रज्ञान पारंपरिक इंधनाऐवजी सूर्यप्रकाशाचा वापर करते. शास्त्रज्ञ प्लास्टिकचे विघटन करून ॲसेटिक ॲसिड तयार करत आहेत, जे व्हिनेगरमधील मुख्य घटक असलेले रसायन आहे. वॉटरलू विद्यापीठाच्या नेतृत्वाखालील हे संशोधन, प्लास्टिक प्रदूषणावर उपाययोजना करण्यासाठी एक नवीन शक्यता निर्माण करते.

जगभरात दरवर्षी ४५ कोटी टनांपेक्षा जास्त प्लास्टिकचे उत्पादन होते.
प्लास्टिक हे पॅकेजिंग, घरगुती वस्तू, इलेक्ट्रॉनिक्स, कपडे आणि इतर अनेक उद्योगांचा एक महत्त्वाचा घटक बनले आहे. त्याची कमी किंमत आणि दीर्घकाळ टिकण्याची क्षमता यांमुळे त्याच्या वापराला चालना मिळाली आहे, परंतु हीच वैशिष्ट्ये एक मोठी पर्यावरणीय समस्या देखील निर्माण करत आहेत.

आर्थिक सहकार्य आणि विकास संघटनेच्या (OECD) २०२२ च्या 'ग्लोबल प्लास्टिक्स आउटलुक' अहवालानुसार, वार्षिक जागतिक प्लास्टिक उत्पादन २००० मधील २३४ दशलक्ष टनांवरून २०१९ मध्ये ४६० दशलक्ष टनांपर्यंत वाढले. याचा अर्थ असा की, केवळ दोन दशकांत उत्पादन जवळपास दुप्पट झाले आहे.

अहवालानुसार, २०१९ मध्ये जगभरात ३५३ दशलक्ष टन प्लास्टिक कचरा निर्माण झाला. यापैकी केवळ ९ टक्के कचऱ्यावरच प्रत्यक्षात पुनर्प्रक्रिया करण्यात आली. उर्वरित कचऱ्यापैकी बहुतांश कचऱ्याची विल्हेवाट लँडफिल, भस्मीकरण किंवा इतर पद्धतींद्वारे लावण्यात आली. यातील काही कचरा पर्यावरणातही पोहोचला.

सूर्यप्रकाशापासून ॲसेटिक ॲसिड कसे तयार होते?
कॅनडातील वॉटरलू विद्यापीठातील संशोधकांनी सूर्यप्रकाशाचा ऊर्जा स्रोत म्हणून वापर करून, प्लॅस्टिकचे ॲसेटिक ॲसिडमध्ये रूपांतर करण्यासाठी एक अनोखे फोटो-कॅटॅलिटिक तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.

संशोधकांनी कार्बन नायट्राइड नावाच्या पदार्थात लोखंडाचे अणू समाविष्ट करून एक विशेष उत्प्रेरक तयार केला आहे. जेव्हा या पदार्थावर सूर्यप्रकाश पडतो, तेव्हा एक बहु-टप्प्यांची रासायनिक अभिक्रिया सुरू होते.

या अभिक्रियांमुळे प्लॅस्टिकमधील जटिल पॉलिमरचे विघटन होते आणि अखेरीस ॲसिटिक ॲसिड तयार होते. या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ही संपूर्ण प्रक्रिया सामान्य परिस्थितीत आणि पाण्याखालीसुद्धा पार पाडली जाऊ शकते. यामुळे भविष्यात जलचर पर्यावरणातील प्लॅस्टिक प्रदूषणावर उपाययोजना करण्याची शक्यता निर्माण होते.

नैसर्गिक प्रक्रियांमधून विकसित केलेले तंत्रज्ञान
शास्त्रज्ञांनी निसर्गात घडणाऱ्या जैविक प्रक्रियांपासून प्रेरणा घेऊन हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. काही बुरशी आणि जीवाणू जटिल पदार्थांचे सोप्या घटकांमध्ये विघटन करण्यासाठी एन्झाइमचा वापर करतात.

संशोधकांनी रासायनिक अभिक्रिया घडवून आणण्यासाठी लोह-आधारित उत्प्रेरक आणि सूर्यप्रकाशाचा वापर करून, कृत्रिमरित्या अशीच एक प्रक्रिया विकसित केली आहे.

या प्रक्रियेत, प्रथम प्लॅस्टिकचे ऑक्सिडीकरण होऊन कार्बन डायऑक्साइडसारख्या मध्यवर्ती पदार्थांमध्ये रूपांतर होते. त्यानंतर, तोच उत्प्रेरक वापरून, कार्बन डायऑक्साइडचे रूपांतर ॲसेटिक ॲसिडमध्ये केले जाते. शास्त्रज्ञांनी या संपूर्ण प्रक्रियेला 'कॅस्केड फोटोकॅटॅलिसिस' असे नाव दिले आहे.

वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्लास्टिकवरही प्रयोग करण्यात आले.
या संशोधनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे, शास्त्रज्ञांनी केवळ एकाच प्रकारच्या प्लास्टिकवर अवलंबून न राहता, अनेक सामान्य प्लास्टिक पॉलिमरवर त्याची चाचणी केली.

या संशोधनात पॉलिव्हिनाइल क्लोराइड (PVC), पॉलिथिलीन (PE), पॉलिथिलीन टेरेफ्थॅलेट (PET) आणि पॉलीप्रोपिलीन (PP) यांचा समावेश होता.

प्रयोगादरम्यान, ऍसिटिक ऍसिड तयार होण्याचा सर्वाधिक दर पीव्हीसीमधून नोंदवला गेला, त्याखालोखाल पीई, पीईटी आणि पीपी यांचा क्रमांक होता.

शोधनिबंधात प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, कृत्रिम सूर्यप्रकाशाखाली पीव्हीसीपासून प्रति ग्रॅम उत्प्रेरकामागे प्रति तास ६३.८ मिलिग्रॅमपर्यंत ॲसेटिक ॲसिडचे उत्पादन साध्य झाले, तर प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशाखाली पीईटीपासूनही उत्पादनाची पुष्टी झाली.

यावरून दिसून येते की, या तंत्रज्ञानामध्ये विविध प्रकारच्या प्लॅस्टिकचे उपयुक्त रासायनिक उत्पादनांमध्ये रूपांतर करण्याची क्षमता आहे.

 

ऍसिटिक ऍसिडचा वापर कुठे केला जातो?
ऍसिटिक ऍसिड हे अनेक उद्योगांमध्ये वापरले जाणारे एक महत्त्वाचे रसायन आहे. व्हिनेगरमधील त्याच्या उपस्थितीमुळे त्याला त्याची वैशिष्ट्यपूर्ण आंबट चव येते.

अन्न उत्पादनाव्यतिरिक्त, याचा उपयोग रासायनिक उत्पादन आणि ऊर्जा संबंधित क्षेत्रांमध्येही केला जातो.

याच कारणामुळे शास्त्रज्ञांच्या या शोधाकडे केवळ प्लास्टिक कचरा नष्ट करण्याचा प्रयोग म्हणूनच नव्हे, तर कचऱ्यापासून उपयुक्त उत्पादने बनवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल म्हणूनही पाहिले जात आहे.

मात्र, संशोधनात तयार झालेले ॲसेटिक ॲसिड थेट खाद्य व्हिनेगरसाठी योग्य नाही. यासाठी अन्न गुणवत्ता आणि शुद्धतेच्या वेगळ्या मानकांचे पालन करणे आवश्यक असेल.

समुद्रातील वाढत्या मायक्रोप्लास्टिकची समस्या कमी होईल का?
महासागर आणि इतर जलस्रोतांमधील प्लास्टिक प्रदूषण हे एक गंभीर पर्यावरणीय आव्हान बनले आहे. मोठ्या प्लास्टिक वस्तूंचे कालांतराने विघटन होऊन मायक्रोप्लास्टिक नावाचे लहान तुकडे तयार होतात.

हे लहान कण पाण्यात आणि सागरी परिसंस्थेत सर्वत्र पसरू शकतात आणि त्यांना काढून टाकणे सोपे नसते.

वॉटरलू विद्यापीठातील संशोधकांचा असा विश्वास आहे की, हे पाण्याखालील तंत्रज्ञान भविष्यात जलीय वातावरणातील प्लास्टिक प्रदूषण कमी करण्याचे नवीन मार्ग विकसित करण्यास मदत करू शकते.

तथापि, याला समुद्रात थेट वापरासाठीची तयार स्वच्छता प्रणाली मानू नये. सध्या, हे एक शास्त्रीयदृष्ट्या विकसित तंत्रज्ञान असून, त्याच्या मोठ्या प्रमाणावरील वापराची क्षमता निश्चित करण्यासाठी पुढील संशोधनाची आवश्यकता आहे.

ते संशोधन केव्हा आणि कोठे प्रकाशित झाले?
या संशोधनाचा संपूर्ण तपशील 'ॲडव्हान्स्ड एनर्जी मटेरियल्स' या प्रतिष्ठित वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे. या संशोधनाचे शीर्षक 'बायो-इन्स्पायर्ड कॅस्केड फोटोकॅटॅलिसिस ऑन Fe सिंगल-ॲटम कार्बन नायट्राइड अपसायकल्स प्लॅस्टिक वेस्ट्स फॉर इफेक्टिव्ह ॲसिटिक ॲसिड प्रोडक्शन' असे आहे.

हा अभ्यास वॉटरलू विद्यापीठातील संशोधकांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आला, ज्यामध्ये पीएचडी विद्यार्थी वेई वेई आणि प्राध्यापक यिमिन ए. वू यांचा समावेश होता.

हा शोधनिबंध सर्वप्रथम २६ डिसेंबर, २०२५ रोजी प्रकाशित झाला. त्यानंतर, २३ फेब्रुवारी, २०२६ रोजी वॉटरलू विद्यापीठाने देखील या तंत्रज्ञानाबद्दल सविस्तर माहिती दिली.

प्लॅस्टिक कचऱ्यापासून उपयुक्त उत्पादने बनवण्याची नवी आशा
प्लास्टिक प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी केवळ संकलन आणि पुनर्वापर पुरेसा नाही. जुन्या प्लास्टिकचे उपयुक्त नवीन उत्पादनांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचीही गरज आहे.

कॅनेडियन शास्त्रज्ञांचा हा प्रयोग या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. या प्रयोगात, सूर्यप्रकाशासारख्या नैसर्गिक ऊर्जेचा वापर करून प्लॅस्टिकपासून ॲसेटिक ॲसिड तयार केले जात आहे.

मोठ्या प्रमाणावर अंमलबजावणी करण्यापूर्वी या तंत्रज्ञानाचा खर्च, उत्पादन क्षमता आणि वास्तविक पर्यावरणीय परिस्थितीतील परिणामांचे अधिक मूल्यांकन करणे आवश्यक असले तरी, यामुळे भविष्यात प्लास्टिक कचऱ्याचे संसाधनांमध्ये रूपांतर करण्याचे नवीन मार्ग खुले होऊ शकतात.