अर्थशॉट पारितोषिकामध्ये भारताची कामगिरी
पर्यावरण संरक्षण आणि हवामान बदलाच्या आव्हानांवरील उपायांसाठी दिला जाणारा 'अर्थशॉट प्राईज २०२६' मध्ये भारताच्या भक्कम सहभागाची चर्चा होत आहे. आतापर्यंत चार भारतीय नवकल्पना आणि संस्थांना हा प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाला आहे. हा पुरस्कार प्रथमच मुंबईत आयोजित केला जात आहे. पुरस्कार सोहळा मंगळवारी 'म्युझियम ऑफ सोल्युशन्स' येथे होणार आहे. या वेळीही अंतिम स्पर्धकांच्या यादीत दोन भारतीय संस्थांचा समावेश आहे. या कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी ब्रिटनचे प्रिन्स विल्यम आणि प्रिन्सेस केट हे देखील मुंबईत दाखल झाले आहेत.
तकाचार यांना २०२१ मध्ये हा सन्मान मिळाला.
टाकाचरने एक लहान आणि सुवाह्य तंत्रज्ञान विकसित केले आहे, जे कापणीनंतर शेतात शिल्लक राहिलेल्या पिकांचे अवशेष आणि इतर शेतीतील कचऱ्याचे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर करते. यामुळे पिकांचे अवशेष आणि शेतीतील कचरा शेतातच जाळण्याऐवजी, त्याचे इंधन आणि खतासारख्या उत्पादनांमध्ये रूपांतर करता येते. यामुळे शेतीतील कचरा उघड्यावर जाळल्यामुळे होणारे धूर आणि वायू प्रदूषण कमी होण्यास मदत होते. या संस्थेला २०२१ मध्ये 'क्लीन अवर एअर' या श्रेणीमध्ये अर्थशॉट पुरस्कार मिळाला.
२०२२ मध्ये शेती तंत्रांची मान्यता
खेयाती अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी 'ग्रीनहाऊस-इन-अ-बॉक्स' नावाचा एक किफायतशीर उपाय उपलब्ध करून देते. हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांना हवामानातील चढ-उतार आणि पीक-नापिकीचा धोका कमी करण्यास मदत करते. नियंत्रित शेतीद्वारे उत्पादन वाढवणे आणि शेतकऱ्यांची उपजीविका सुरक्षित करणे हे त्याचे उद्दिष्ट आहे. खेयातीला २०२२ मध्ये 'निसर्गाचे संरक्षण आणि पुनर्संचयन' या श्रेणीमध्ये पुरस्कार मिळाला.
भूमीत्र २०२३ मध्ये मृदा सुधारणेवर काम करतात
भूमीत्र शेतकऱ्यांना जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि पुनरुत्पादक शेतीचा अवलंब करण्यासाठी प्रोत्साहित करते. त्याची प्रमाणित कार्बन-क्रेडिट बाजारपेठ शेतकऱ्यांना जमिनीतील कार्बन साठवणूक आणि जमीन सुधारण्याच्या प्रयत्नांसाठी क्रेडिट्स मिळवण्यास मदत करते. याचा उद्देश हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करणे आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे हा आहे. या संस्थेला २०२३ मध्ये 'फिक्स अवर क्लायमेट' या श्रेणीमध्ये अर्थशॉट पुरस्कार मिळाला.
एस४एस टेक्नॉलॉजीज अन्नाची नासाडी कमी करते
एस४एस टेक्नॉलॉजीज सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या ड्रायर्स आणि अन्न प्रक्रिया उपकरणांच्या माध्यमातून पिकांची नासाडी कमी करण्याचे काम करते. शेतकरी अतिरिक्त किंवा नाशवंत उत्पादन अधिक काळ वाळवून आणि त्यावर प्रक्रिया करून जतन करू शकतात. यामुळे अन्नाची नासाडी कमी होण्यास आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनासाठी चांगला भाव मिळण्यास मदत होते. या संस्थेला २०२३ मध्ये 'बिल्ड अ वेस्ट-फ्री वर्ल्ड' या श्रेणीमध्ये पुरस्कार मिळाला.
२०२६ च्या अंतिम स्पर्धकांमध्ये भारतातील दोन नावांचा समावेश.
अर्थशॉट प्राईजच्या वेबसाइटनुसार, २०२६ साठी १५ अंतिम स्पर्धकांची निवड करण्यासाठी जवळपास ७,००० नामांकने प्राप्त झाली होती. या यादीत भारताच्या दोन संस्था आहेत, तर भूतान, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, अर्जेंटिना, युगांडा, अमेरिका, स्पेन, नियुए, दक्षिण कोरिया, फ्रान्स, फिलीपिन्स, केनिया आणि डेन्मार्क यांनी प्रत्येकी एका अंतिम स्पर्धकाची निवड केली आहे. यावर्षी दोन अंतिम स्पर्धक असलेला भारत हा एकमेव देश आहे.
महिला गृहनिर्माण ट्रस्ट उष्णतेपासून संरक्षणावर काम करत आहे
१९९४ मध्ये स्थापन झालेली, अहमदाबादस्थित महिला हाउसिंग ट्रस्ट, तीव्र उष्णतेने प्रभावित झालेल्या कमी उत्पन्न असलेल्या समुदायांना, विशेषतः असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या महिलांना मदत करते. त्यांच्या उपाययोजनांमध्ये झोपडपट्ट्यांच्या पत्र्याच्या छतांना सूर्यप्रकाश परावर्तित करणारा रंग लावण्याचा समावेश आहे, ज्यामुळे घरातील तापमान पाच अंशांपर्यंत कमी होऊ शकते.
महिलांना उष्णता विम्याद्वारे आर्थिक सहाय्य
महिला हाउसिंग ट्रस्टकडे उष्णता विमा योजना देखील आहे. जेव्हा एक निश्चित तापमान ओलांडले जाते, तेव्हा पात्र महिलांना एक ठराविक रक्कम मिळते, ज्यामुळे उष्णतेमुळे होणारे कामाचे आणि उत्पन्नाचे नुकसान भरून काढण्यास मदत होते. ही संस्था 'फिक्स अवर क्लायमेट २०२६' या श्रेणीमध्ये अंतिम फेरीत पोहोचली आहे. ट्रस्टच्या मते, त्यांनी १,२८,२६७ महिलांना प्रशिक्षण दिले आहे, ज्यात ३९,३६४ महिलांना हवामानाशी संबंधित कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले आहे. उष्णतेशी संबंधित धोक्यांसाठी पॅरामीट्रिक विम्याअंतर्गत जवळपास ४९,००० महिलांचा समावेश आहे. संस्थेचा दावा आहे की त्यांच्या कार्यामुळे एकूण १.७३ कोटी लोकांच्या जीवनावर परिणाम झाला आहे.
शेवटच्या टप्प्यातील वाहतुकीसाठी महिंद्राचा इलेक्ट्रिक पर्याय
महिंद्रा लास्ट माईल मोबिलिटी इलेक्ट्रिक तीन-चाकी वाहनांना प्रोत्साहन देते. पेट्रोल आणि डिझेलवर चालणाऱ्या वाहनांऐवजी इलेक्ट्रिक पर्यायांकडे वळणे सोपे करणे, हे कंपनीचे उद्दिष्ट आहे. कमी इंधन आणि परिचालन खर्चामुळे ही वाहने चालकांची बचत वाढवू शकतात. ही कंपनी 'क्लीन अवर एअर' श्रेणीमध्ये अंतिम फेरीत पोहोचली आहे. कंपनीच्या मते, इलेक्ट्रिक तीन-चाकी आणि लहान व्यावसायिक वाहनांनी ४,००,००० हून अधिक लोकांच्या उपजीविकेला आधार दिला आहे.
इलेक्ट्रिक वाहनांमुळे उत्सर्जन कमी झाल्याचे दावे
अर्थशॉट प्राईझनुसार, कंपनीने ४,००,००० पेक्षा जास्त इलेक्ट्रिक लास्ट-माईल वाहने विकली आहेत. त्यांच्या वापरामुळे १,८०,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन टाळले गेल्याचा अंदाज आहे. कंपनीचा दावा आहे की, कमी झालेल्या परिचालन खर्चामुळे चालकांच्या हातात येणाऱ्या पगारात २५ ते ३० टक्क्यांनी वाढ होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, कंपनीने ५०० महिलांना इलेक्ट्रिक तीन-चाकी वाहने चालवण्याचे आणि दुरुस्त करण्याचे प्रशिक्षण दिले आहे.
२०२१ ते २०२५ पर्यंतचे आंतरराष्ट्रीय विजेते
अर्थशॉट पुरस्कार २०२१ मध्ये औपचारिकपणे सुरू करण्यात आला. दरवर्षी हवामान, स्वच्छ ऊर्जा आणि पर्यावरण संरक्षणाशी संबंधित कार्यासाठी पाच वेगवेगळ्या श्रेणींमध्ये पुरस्कार दिले जातात. २०२१ च्या विजेत्यांमध्ये भारत, बहामास, इटली, थायलंड आणि कोस्टा रिका यांचा समावेश होता. २०२२ मध्ये भारत, केनिया, ऑस्ट्रेलिया, युनायटेड किंगडम आणि ओमान यांना सन्मानित करण्यात आले. २०२३ मध्ये भारतासह हाँगकाँग/चीन, अँडीज प्रदेश आणि जागतिक विजेत्यांना सन्मानित करण्यात आले. २०२४ मध्ये कझाकस्तान, घाना, केनिया, युनायटेड स्टेट्स आणि जागतिक विजेत्यांना सन्मानित करण्यात आले. २०२५ मध्ये ब्राझील, कोलंबिया, नायजेरिया, बांगलादेश आणि जागतिक विजेत्यांची निवड करण्यात आली.
भारतीय नवोन्मेषाला मिळणारी वाढती जागतिक मान्यता
भारताच्या चार पुरस्कारांमध्ये २०२३ च्या दोन विजेत्यांचा समावेश आहे: भूमीत्र आणि एस४एस टेक्नॉलॉजीज. भूमीत्रच्या कार्याचा प्रभाव जागतिक स्तरावर ओळखला गेला आहे. पिकांचे अवशेष उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतरित करणे, अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षित शेती अवजारे उपलब्ध करणे, जमिनीचे आरोग्य सुधारणे, अन्नाची नासाडी कमी करणे, उष्माघाताने त्रस्त महिलांना मदत करणे आणि इलेक्ट्रिक वाहतुकीला प्रोत्साहन देणे यांसारख्या प्रयत्नांमुळे भारतीय संस्थांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे. मुंबईतील २०२६ चा कार्यक्रम हे पर्यावरणविषयक उपाय जागतिक व्यासपीठावर प्रदर्शित करण्याची एक संधी आहे.







