छठ महापर्वाची सुरुवात आणि उपवासाचे महत्त्व
शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी छठ महापर्व सुरू झाला आहे. या चार दिवसीय पवित्र उत्सवाचा पहिला दिवस नहाय-खाय आहे. या दिवशी उपवास करणाऱ्या महिला स्नान करतात, आपली घरे आणि पूजास्थळे स्वच्छ करतात आणि सात्विक अन्नाचे सेवन करून उपवासाला सुरुवात करतात. यानंतर १४ नोव्हेंबर रोजी खरना, १५ नोव्हेंबर रोजी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केले जाईल आणि १६ नोव्हेंबर रोजी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण करून छठ महापर्वाची सांगता होईल. या काळात छठी मैया आणि भगवान सूर्य यांची विशेष प्रार्थना केली जाते.
छठ पूजेतील उपवासाच्या कथेचे विशेष महत्त्व
या सणाशी संबंधित पौराणिक कथांना छठ पूजेदरम्यान सूर्यदेव आणि छठी मातेची प्रार्थना करण्याइतकेच महत्त्वाचे मानले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, छठ व्रताची कथा वाचल्याने आणि ऐकल्याने छठी मातेचा आशीर्वाद प्राप्त होतो. श्रद्धेनुसार, हे व्रत मुलांचे रक्षण करते, कुटुंबात सुख-समृद्धी आणते आणि भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करते. छठ सणाशी अनेक कथा निगडित आहेत, ज्यात राजा प्रियव्रत, प्रभू राम, माता सीता, कर्ण आणि द्रौपदी यांच्या कथांचा समावेश आहे.
राजा प्रियव्रत आणि छठी मैय्याची कथा
आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी राजा प्रियव्रत आणि त्यांची पत्नी मालिनी यांना मूलबाळ नव्हते. त्यांना अपत्यप्राप्तीच्या तीव्र इच्छेने ते खूप अस्वस्थ होते. एके दिवशी, महर्षी कश्यपांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी पुत्रायष्टी यज्ञ केला. त्या यज्ञाच्या परिणामी, राणी मालिनी गर्भवती झाली आणि तिने एका मुलाला जन्म दिला, परंतु दुर्दैवाने, ते बाळ मृत जन्माला आले. या घटनेमुळे राजा आणि राणी खूप दुःखी झाले.
देवी षष्ठीने राजाला पूजेचा संदेश दिला.
कथेनुसार, राजा प्रियव्रत आपल्या मृत मुलासह स्मशानभूमीत आला आणि दुःखाने व्याकूळ होऊन त्याने आत्महत्या करण्याचा विचार केला. त्याच वेळी, देवांची दिव्य कन्या, देवसेना, म्हणजेच षष्ठी देवी, प्रकट झाली. तिने राजाला सांगितले की ती सृष्टीचे सहावे रूप आणि मुलांची रक्षक आहे. देवीने राजाला तिची पूजा करण्याचा आणि उपवास करण्याचा सल्ला दिला.
राजा प्रियव्रताला पुत्रप्राप्ती झाली.
षष्ठी देवीच्या आज्ञेनुसार, राजा प्रियव्रताने रीतसर विधीपूर्वक तिची पूजा केली. धार्मिक मान्यतेनुसार, देवीच्या कृपेने त्याला पुत्रप्राप्ती झाली. तेव्हापासून षष्ठी देवीची पूजा करण्याची आणि छठ व्रत पाळण्याची परंपरा लोकप्रिय झाली आहे.
प्रभू राम आणि माता सीता यांची कथा
धार्मिक मान्यतेनुसार, १४ वर्षांचा वनवास पूर्ण करून आणि रावणाचा वध करून प्रभू राम आणि माता सीता अयोध्येत परतल्यावर, त्यांनी ऋषीमुनींच्या सल्ल्यानुसार सूर्यदेवाची पूजा केली. असे मानले जाते की, कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या सहाव्या दिवशी प्रभू राम आणि माता सीता यांनी उपवास केला, सूर्यदेवाची पूजा केली आणि त्यांना जलाशय अर्पण केला. असे म्हटले जाते की तेव्हापासून छठ पूजेच्या परंपरेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आणि हा सण लोकश्रद्धेचे एक प्रमुख प्रतीक बनला आहे.
महाभारताच्या काळात कर्ण सूर्याची पूजा करत असे.
महाभारतानुसार, अंगराज कर्ण हा सूर्यदेव आणि कुंतीदेवी यांचा पुत्र होता. तो सूर्यदेवाचा महान भक्त मानला जात असे. असे म्हटले जाते की, कर्ण दररोज कमरेपर्यंत पाण्यात उभे राहून सूर्यदेवाची प्रार्थना व पूजा करत असे. असे मानले जाते की, सूर्यदेवाच्या कृपेने कर्णाला तेज, शौर्य आणि दिव्य कवच व कर्णभूषणे प्राप्त झाली. याच कारणामुळे, छठ पूजेदरम्यान सूर्यदेवाची प्रार्थना करण्याची परंपरा देखील कर्णाच्या पूजेशी जोडलेली आहे.
द्रौपदीनेही सूर्यदेवाचे व्रत पाळले.
दुसऱ्या एका पौराणिक मान्यतेनुसार, जेव्हा पांडवांनी जुगारात आपले संपूर्ण राज्य गमावले आणि ते अनेक अडचणींचा सामना करत होते, तेव्हा भगवान कृष्णाने द्रौपदीला सूर्यदेवाची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर द्रौपदीने कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या सहाव्या दिवशी अत्यंत भक्ती आणि श्रद्धेने सूर्यदेवाला समर्पित उपवास केला. असे मानले जाते की या उपासनेमुळे पांडवांना त्यांच्या अडचणींवर मात करण्यास आणि त्यांचे गमावलेले वैभव परत मिळविण्यात मदत झाली.
छठ कथा वाचण्याचे आणि ऐकण्याचे धार्मिक महत्त्व
धार्मिक मान्यतेनुसार, छठ उत्सवादरम्यान या कथा वाचणे आणि ऐकणे अत्यंत शुभ मानले जाते. भक्त आपल्या कुटुंबात शांती व सुख, दीर्घायुष्य आणि मुलांच्या समृद्धीसाठी छठी मैया आणि सूर्यदेवाकडे प्रार्थना करतात.
